नवरात्रीचे नऊ दिवसांचे उपवास सोडताना (पारणे करताना) शरीराची पचनसंस्था हळूहळू पूर्ववत करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. सलग उपवास केल्यामुळे पोट हलके आणि संवेदनशील झालेले असते. अशा वेळी अचानक जड, तिखट किंवा तेलकट अन्न खाल्ल्यास अपचन, ॲसिडिटी, पोटात दुखणे किंवा मळमळ होण्याचा त्रास होऊ शकतो. न्यूट्रिशनिस्ट आणि आहारतज्ज्ञांच्या मते उपवास सोडताना काय खावे आणि काय टाळावे, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
काय खावे? (योग्य आहार)
उपवास सोडताना हलके, पचायला सोपे आणि शरीराला त्वरित ऊर्जा देणारे पदार्थ निवडावेत:
भरपूर पाणी आणि द्रव पदार्थ: उपवास सोडताना सर्वात आधी १ ग्लास कोमट पाणी, नारळ पाणी, लिंबू पाणी किंवा ताक प्या. यामुळे शरीर हायड्रेट होते आणि पचनसंस्था सक्रिय होते.
ताजी फळे: सफरचंद, पपई, डाळिंब किंवा केळी यांसारखी फळे खा. फळांमधील नैसर्गिक शर्करा आणि फायबर शरीराला झटपट ऊर्जा देतात.
हलके आणि पचायला सोपे अन्न:
मुगाच्या डाळीची खिचडी किंवा वरणभात (कमी तेलात/तुपात केलेली)
दुधी भोपळा, लाल भोपळा किंवा मुगाचे वरण-भात
सुकामेवा: २-३ भिजवलेले बदाम, मणुक किंवा खजूर खाऊन उपवास सोडणे उत्तम मानले जाते.
दही किंवा ताक: गुठळ्या नसलेले ताजे दही किंवा जिरे-कोथिंबीर घातलेले ताक पोटाला थंडावा देते आणि चांगल्या बॅक्टेरियांची संख्या वाढवते.
काय टाळावे? (अयोग्य आहार)
उपवास सोडताना खालील पदार्थ खाणे पचनासाठी हानिकारक ठरू शकते:
तळलेले आणि अति-तेलकट पदार्थ: भजी, वडे, तळलेले पापड किंवा साबुदाणा वडा खाणे टाळा. यामुळे तीव्र ॲसिडिटी आणि छातीत जळजळ होऊ शकते.
अति तिखट आणि मसालेदार अन्न: उपवासानंतर लगेचच जास्त तिखट किंवा गरम मसाल्याचे पदार्थ खाल्ल्याने पोटाच्या अस्तराला (Stomach lining) त्रास होतो.
कॅफिन आणि पॅक केलेले पेय: चहा, कॉफी, कोल्ड ड्रिंक्स किंवा प्रोसेस्ड ज्यूस उपवास सोडताना अजिबात पिऊ नका. यामुळे डिहायड्रेशन आणि ॲसिडिटी वाढते.
अति गोड पदार्थ: मिठाई किंवा जास्त साखरेचे पदार्थ खाल्ल्याने रक्तातील साखरेची पातळी एकदम वाढून नंतर अचानक खालावू शकते (Blood sugar spike).
अतिप्रमाणात जेवण: खूप भूक लागली असली तरी एकदम भरपूर खाऊ नका. थोडे-थोडे करून २-३ टप्प्यांत जेवा.
उपवास सोडताना पाळावयाचा आदर्श क्रम
शुरुवात: १ ग्लास नारळ पाणी किंवा लिंबू पाणी + २ भिजवलेले बदाम / खजूर.
अर्ध्या तासानंतर: मऊ शिजवलेली मुगाची डाळ आणि भात किंवा ताजी फळे.
रात्रीचे/नंतरचे जेवण: हलकी भाजी, पोळी किंवा वरण-भात.