रजोनिवृत्तीनंतर (Menopause) स्त्रियांमध्ये हृदयविकार (Heart Disease) आणि उच्च रक्तदाबाचा (Hypertension) धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो. वयाच्या ५० नंतर किंवा रजोनिवृत्तीनंतर महिलांच्या शरीरात अनेक नैसर्गिक आणि संप्रेरकीय बदल घडतात. तज्ज्ञांच्या मते यामागे खालील प्रमुख शारीरिक आणि संप्रेरकीय बदल कारणीभूत असतात:
१. इस्ट्रोजन (Estrogen) संप्रेरकाची घट
रजोनिवृत्तीपूर्वी महिलांच्या शरीरात ‘इस्ट्रोजन’ हे संप्रेरक पुरेशा प्रमाणात असते, जे हृदयासाठी एक प्रकारचे सुरक्षार कवच म्हणून काम करते.
रक्तवाहिन्यांची लवचिकता: इस्ट्रोजन रक्तवाहिन्यांना मऊ आणि लवचिक ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे रक्तप्रवाह सुरळीत राहतो आणि रक्तदाब नियंत्रणात राहतो.
इस्ट्रोजन कमी होण्याचा परिणाम: रजोनिवृत्तीनंतर इस्ट्रोजनचे प्रमाण वेगाने घटते. यामुळे रक्तवाहिन्या कडक होतात, परिणामी उच्च रक्तदाबाची समस्या निर्माण होते आणि हृदयावर ताण येतो.
२. कोलेस्ट्रॉलच्या पातळीतील बदल (Lipid Profile Changes)
इस्ट्रोजन कमी झाल्यामुळे शरीरातील चरबीच्या चयापचयावर परिणाम होतो:
वाईट कोलेस्ट्रॉल (LDL) वाढते: रजोनिवृत्तीनंतर वाईट कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्सचे प्रमाण वाढू लागते.
चांगले कोलेस्ट्रॉल (HDL) कमी होते: हृदयाचे रक्षण करणारे चांगले कोलेस्ट्रॉल कमी होते.
यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबीचे थर साचण्याचा धोका वाढतो, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या अरुंद होऊन हार्ट अटॅकचा धोका निर्माण होतो.
३. पोटाभोवती चरबी वाढणे (Visceral Fat Content)
रजोनिवृत्तीनंतर शरीरातील चयापचय प्रक्रिया मंदावते.
इस्ट्रोजनच्या अभावामुळे चरबीचे वाटप बदलून ती मुख्यत्वे पोटाच्या भागात साचू लागते.
पोटाभोवती साचणारी ही चरबी इन्सुलिनचा अडथळा आणि जळजळ/सूज निर्माण करते, ज्यामुळे उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि हृदयविकाराचा धोका अधिक वाढतो.
४. वजन वाढणे आणि चयापचय संथ होणे
वयानुसार आणि रजोनिवृत्तीनंतर स्नायूंचे प्रमाण कमी होते आणि चरबी वाढते. वजन वाढल्यामुळे हृदयाला संपूर्ण शरीरात रक्त पुरवण्यासाठी जास्त काम करावे लागते, ज्यामुळे रक्तदाब वाढतो.
५. ताणतणाव आणि झोपेच्या समस्या (Sleep Disturbances)
रजोनिवृत्तीदरम्यान ‘हॉट फ्लॅश’ (अचानक उष्णता वाटणे), रात्री येणारा घाम आणि मूड स्विंग्समुळे महिलांच्या झोपेचे चक्र बिघडते. अपुरी किंवा खराब दर्जाची झोप आणि मानसिक ताणामुळे शरीरात ‘कोर्टिसोल’ सारख्या स्ट्रेस संप्रेरकांची पातळी वाढते, जे थेट उच्च रक्तदाबाला आमंत्रण देतात.
तज्ज्ञांचा सल्ला: धोका कसा टाळावा?
संतुलित आहार : आहारात सोडियम (मीठ) आणि साखरेचे प्रमाण कमी करा. फायबर, हिरव्या भाज्या, फळे आणि ओमेगा-३ युक्त पदार्थांचा समावेश करा.
नियमित व्यायाम : रोज किमान ३० मिनिटे वेगात चालणे, योग किंवा हलके व्यायाम करा.
नियमित तपासणी : रजोनिवृत्तीनंतर दर ६ महिन्यांनी किंवा वर्षभरातून एकदा रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल आणि साखरेची पातळी नक्की तपासा.
ताणतणाव नियोजन : प्राणायाम, ध्यानधारणा आणि पुरेशी (७-८ तास) झोप घ्या.
धूम्रपान व मद्यपान टाळा : धूम्रपानामुळे रक्तवाहिन्यांचे जास्त नुकसान होते, त्यामुळे ते पूर्णपणे टाळा.
टीप: रजोनिवृत्तीनंतर कोणतीही लक्षणे जाणवल्यास किंवा रक्तदाब वाढल्यास स्वतः औषधे न घेता डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.