मेकअप हा आज अनेक महिलांच्या दैनंदिन सौंदर्यरुटीनचा महत्त्वाचा भाग आहे. मात्र मेकअप करताना केवळ शेड, फिनिश किंवा ब्रँड पाहण्याऐवजी त्यामध्ये नेमके कोणते घटक वापरले आहेत आणि ते कसे तयार केले आहेत, याकडेही लक्ष देणाऱ्या ग्राहकांची संख्या वाढत आहे. याच पार्श्वभूमीवर Vegan Makeup आणि Cruelty-Free Cosmetics हे शब्द सौंदर्यविश्वात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आले आहेत.
पण व्हीगन म्हणजे नेमकं काय? क्रूअल्टी-फ्री आणि व्हीगन यात फरक काय? तसेच बी-वॅक्स, लॅनोलिन आणि कारमाइनसारखे घटक मेकअपमध्ये का टाळले जातात? चला जाणून घेऊया.
Vegan Makeup म्हणजे काय?
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर व्हीगन कॉस्मेटिक्समध्ये प्राण्यांपासून मिळणारे घटक किंवा प्राणिजन्य उप-उत्पादने वापरलेली नसावीत. उदाहरणार्थ, व्हीगन उत्पादनांच्या प्रमाणित निकषांमध्ये मध आणि मधमाशी उत्पादने, दुग्धजन्य पदार्थ, रेशीम, लोकर तसेच प्राणिजन्य उप-उत्पादने यांचा समावेश नसतो. व्हीगन ॲक्शनच्या प्रमाणन निकषांनुसार उत्पादनातील घटक तसेच उत्पादन प्रक्रियेत वापरले जाणारे घटक तपासले जातात. म्हणूनच व्हीगन मेकअप निवडताना केवळ पॅकेजवर ‘व्हीगन ‘ लिहिले आहे का, एवढेच पाहण्यापेक्षा विश्वसनीय व्हिगन प्रमाणपत्र किंवा ब्रँडची स्पष्ट घटकांची माहिती तपासणे अधिक योग्य ठरते.
बी-वॅक्स (Beeswax) का टाळला जातो?
बी-वॅक्स म्हणजे मधमाशांच्या पोळ्यापासून मिळणारे मेण. हे लिप बाम, लिपस्टिक, क्रीम आणि इतर सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये पोत आणि सातत्य सुधारण्यासाठी वापरले जाऊ शकते. मात्र तो प्राणिजन्य घटक असल्यामुळे व्हीगन सौंदर्यप्रसाधनांच्या निकषांमध्ये बसत नाही. व्हीगन पर्यायांमध्ये काही उत्पादक वनस्पतीजन्य किंवा कृत्रिम पर्यायांचा वापर करतात. त्यामुळे एखाद्या लिपस्टिक किंवा लिप बामवर ‘व्हीगन’ दावा असून साहित्याची यादी मध्ये बी-वॅक्स किंवा सेरा अल्बा दिसत असेल, तर त्या दाव्याची पुन्हा खात्री करणे योग्य आहे.
लॅनोलिन (Lanolin) म्हणजे काय?
लॅनोलिन हा मेंढीच्या लोकरीशी संबंधित प्राणिजन्य घटक आहे. त्वचेला मऊपणा देण्यासाठी आणि ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी त्याचा वापर काही कॉस्मेटिक आणि स्किनकेअर उत्पादनांमध्ये केला जातो. व्हीगन सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये लॅनोलिन वापरले जात नाही. व्हीगन ॲक्शनच्या घटकांबाबत मार्गदर्शन मध्ये लॅनोलिन हा संभाव्य प्राण्यांपासून मिळणारा घटक म्हणून नमूद केला आहे. त्यामुळे व्हिगनमेकअप शोधताना लॅनोलिन , वूल वॅक्स किंवा लॅनोस्टेरॉल्स यांसारख्या नावांकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.
कारमाइन (Carmine) म्हणजे काय?
लाल, गुलाबी किंवा काही इतर रंगछटा तयार करण्यासाठी सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये विविध रंगद्रव्यांचा वापर केला जातो. त्यापैकी कार्मिन किंवा कोचीनियल हे काही उत्पादनांमध्ये वापरले जाणारे प्राणिजन्य रंगद्रव्य आहे. व्हीगन उत्पादनांच्या निकषांमध्ये कीटक किंवा कीटकांपासून मिळणारे डाय देखील स्वीकारले जात नाहीत. त्यामुळे व्हीगन लिपस्टिक, ब्लश किंवा आयशॅडो निवडताना Carmine, Cochineal किंवा संबंधित घटकांचे नाव तपासणे महत्त्वाचे आहे.
व्हीगन आणि क्रूअल्टी-फ्री यात फरक काय?
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
व्हीगन म्हणजे: उत्पादनामध्ये प्राणिजन्य घटक किंवा उप-उत्पादने नसणे.
क्रूअल्टी-फ्री म्हणजे: उत्पादन किंवा त्यातील घटकांच्या प्राण्यांवरील चाचणीशी संबंधित दावा.
म्हणून एखादे उत्पादन व्हीगन असले तरी त्याचा क्रूअल्टी-फ्री दावा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक असू शकते आणि उलटही.
अमेरिकेच्या FDAनुसार ‘क्रूअल्टी-फ्री’ किंवा ‘प्राण्यांवर चाचणी केलेली नाही’ या शब्दांची एकसारखी कायदेशीर व्याख्या नाही. काही कंपन्या हा दावा फक्त अंतिम उत्पादनाच्या चाचणीबाबत करतात, तर काही कंपन्या घटकांच्या किंवा पुरवठादारांच्या चाचण्यांबाबत वेगळी भूमिका घेतात. म्हणून केवळ ‘क्रूअल्टी-फ्री’ लिहिले आहे म्हणून उत्पादन व्हिगन आहे, असे समजणे योग्य नाही.
मग ‘ऑर्गेनिक’ आणि ‘व्हीगन’ एकच आहेत का?
नाही. हा गैरसमज अनेकदा होतो. व्हीगन म्हणजे प्राणिजन्य घटक नसणे, तर ऑर्गेनिक हा मुख्यतः विशिष्ट कृषी घटकांच्या उत्पादन आणि प्रमाणनाशी संबंधित दावा आहे. उदाहरणार्थ, कॉसमॉससारख्या प्रमाणन व्यवस्थांमध्ये ऑर्गेनिक आणि नैसर्गिक उत्पादनांसाठी ठरावीक निकष आणि आवश्यक सेंद्रिय प्रमाण असतात. उत्पादनावर कॉसमॉस ऑर्गेनिक प्रमाणपत्र असल्यास संबंधित प्रमाणन निकष पूर्ण केलेले असतात. त्यामुळे व्हिगन उत्पादन म्हणजे आपोआप 100% ऑर्गेनिक उत्पादन असे नाही. त्याचप्रमाणे ‘नेचरल’ आणि ‘ऑर्गेनिक’ हे शब्दही एकमेकांचे समानार्थी नाहीत.
व्हिगन मेकअपमध्ये कोणते पर्याय पाहता येतात?
व्हीगन मेकअपमध्ये प्राणिजन्य घटकांऐवजी विविध वनस्पतीजन्य, खनिज किंवा कृत्रिम घटक वापरले जाऊ शकतात. त्यामुळे व्हीगन म्हणजे प्रत्येक घटक फक्त वनस्पतीतूनच आलेला असतो, असेही म्हणता येत नाही.
खरेदी करताना पुढील गोष्टी पाहा:
पॅकेजवर व्हीगन किंवा विश्वसनीय व्हिगन प्रमाणपत्र आहे का?
घटकांची यादी नीट वाचा.
मधमाशीचे मेण/सेरा अल्बा, लॅनोलिन, कारमाइन/कोचीनियल यांसारखे घटक आहेत का ते तपासा.
‘क्रूअल्टी-फ्री’ आणि ‘व्हीगन’ हे दोन्ही स्वतंत्र दावे आहेत हे लक्षात ठेवा.
‘ऑर्गेनिक’ दावा असल्यास त्यासाठी कोणते प्रमाणपत्र आहे ते तपासा.
त्वचेला संवेदनशीलता असल्यास फक्त व्हीगन किंवा नैसर्गिक आहे म्हणून उत्पादन पूर्णपणे सुरक्षित असे गृहीत धरू नका.
FDAदेखील ग्राहकांना कॉस्मेटिक उत्पादनांची घटकांची यादी, वॉर्निंग आणि वापरण्याच्या सूचना वाचण्याचा सल्ला देते. एखादा घटक नैसर्गिक किंवा ऑर्गेनिक स्रोताचा आहे म्हणून तो प्रत्येक व्यक्तीसाठी आपोआप सुरक्षित असेलच असे नाही.
व्हिगन मेकअपमध्ये निवडताना फक्त ‘व्हीगन’ शब्दावर विसंबू नका
आज बाजारात ‘नेचरल’, ‘क्लिन’, ‘ऑर्गेनिक’, ‘व्हीगन’ आणि ‘क्रूअल्टी-फ्री’ अशा अनेक संज्ञा वापरल्या जातात. मात्र या प्रत्येक शब्दाचा अर्थ वेगळा आहे.
विशेषतः ‘क्रूअल्टी-फ्री’ या शब्दासाठी सर्वत्र एकसारखी कायदेशीर व्याख्या नसल्याने ग्राहकांनी ब्रँडची अधिकृत माहिती, घटकांची यादी आणि उपलब्ध असल्यास स्वतंत्र प्रमाणपत्र तपासणे अधिक शहाणपणाचे ठरते.
व्हिगन मेकअप हा केवळ एक ब्युटी ट्रेंड नसून घटकांच्या स्रोताबद्दल जागरूकपणे निवड करण्याचा एक पर्याय आहे. मात्र व्हीगन, क्रूअल्टी-फ्री आणि ऑर्गेनिक या तिन्ही संज्ञांना एकच अर्थ देणे चुकीचे ठरू शकते. म्हणून पुढच्या वेळी लिपस्टिक, फाउंडेशन, ब्लश किंवा स्किनकेअर उत्पादन खरेदी करताना फक्त सुंदर पॅकेजिंग किंवा ‘नैसर्गिक’ असा दावा पाहू नका. घटकांची यादी वाचा, प्रमाणपत्र तपासा आणि व्हीगन व क्रूअल्टी-फ्री हे दावे स्वतंत्रपणे समजून घ्या.
अशी माहितीपूर्ण खरेदी केल्यास तुमच्या सौंदर्यरुटीनमध्ये तुम्हाला तुमच्या मूल्यांशी जुळणारे पर्याय अधिक सहज निवडता येतील.