वंदे मातरम्: संपूर्ण गीत, अर्थ आणि इतिहास — राष्ट्रगीताचा प्रेरणादायी प्रवास
Vande Mataram जन गण मन हे भारताचे राष्ट्रगीत आहे आणि वंदे मातरम् हे भारताचे राष्ट्रीय गीत आहे. वंदे मातरम् हे गाणे बंकिम चंद्र चॅटर्जी यांनी संस्कृत आणि बंगाली भाषेत मिश्रित केले होते आणि स्वातंत्र्यासाठी लढणाऱ्यांसाठी प्रेरणास्त्रोत म्हणून काम केले होते. हे गाणे चॅटर्जी यांच्या प्रसिद्ध कादंबरी “आनंदमठ” मध्ये समाविष्ट करण्यात आले होते.
वंदे मातरम् लिरिक्स
वंदे मातरम्!
सुजलाम्, सुफलाम्, मलयज शीतलाम्,
शस्य-श्यामलाम् मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥1॥
शुभ्र-ज्योत्सनाम् पुलकित यामिनीम्,
फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीम्,
सुहासिनीम् सुमधुर-भाषिणीम्।
सुखदाम् वरदाम् मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥2॥
कोटि-कोटि कंठ कल-कल निनाद कराले,
कोटि-कोटि भुजैर्धृत खरकरवाले, अबला केन मा एत बले,
बहुबल धारिणीम् नमामि तारिणीम्,
रिपुदलवारिणीम् मातरम्।। वंदे मातरम्।। 3।।
तुमि विद्या तुमि धर्म, तुमि हृदि तुमि मर्म,
त्वं हि प्राणा: शरीरे, बाहु ते तुमि मां शक्ति,
हृदये तुमि मां भक्ति,
तोमाराई प्रतिमा गढ़ी मंदिरे-मंदिरे॥ वंदे मातरम्।। 4।।
त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणीम्,
कमला कमलदलविहारिणी, वाणी विद्यादायिनी,
नमामि त्वाम्, नमामि कमलाम्।
अमलाम्, अतुलाम्, सुजलाम्, सुफलाम्, मातरम्।।5।।
श्यामलाम्, सरलाम्,
सुस्मिताम्, भूषिताम्,
धरणीम्, भरणीम्, मातरम्॥ वंदे मातरम् ॥6॥
वंदे मातरम् गीतचे संक्षिप्त भावार्थ
वंदे मातरम्! (आई, तुला मी वंदन करतो!)
सुजलां, सुफलां, मलयज शीतलाम्, (जिथे निर्मळ पाणी आहे, उत्तम फळे आहेत आणि मलयाचलावरून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे जी शीतल आहे,)
शस्य श्यामलां मातरम् ॥ (पिकांमुळे जिचा रंग सावळा आणि सुंदर झाला आहे, अशा माझ्या देशाला मी वंदन करतो.)
शुभ्र ज्योत्स्ना पुलकित यामिनीम्, (जिच्या रात्री चंद्राच्या शुभ्र प्रकाशाने न्हाऊन निघतात,)
फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीम्, (जिथे वृक्ष वेली फुलांनी डवरलेल्या आहेत,)
सुहासिनीं, सुमधुर भाषिणीम्, (जिचे हास्य सुंदर आहे आणि जिची भाषा गोड आहे,)
सुखदां, वरदां, मातरम् ॥ (जी सुख देणारी आणि वरदान देणारी आहे, अशा माझ्या मातेला मी वंदन करतो.)
या गीतचा मुख्य विषय: हे गाणे भारताला पोषण देणारी आणि शक्ती देणारी देवी म्हणून दर्शवते. त्यात आईला आनंद आणि आशीर्वाद देणारी (वरद) म्हणून वर्णन केले आहे. स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान हे गाणे देशभक्तीचे एक प्रमुख प्रतीक बनले.
वंदे मातरम या गीत बद्दलची महत्त्वाची तथ्ये
संगीतकार: बंकिमचंद्र चॅटर्जी
पहिले गायन: १८९६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात रवींद्रनाथ टागोर यांनी हे प्रथम गायले होते.
स्थिती: २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेने ते “राष्ट्रगीत” म्हणून स्वीकारले. त्याला “जन गण मन” (राष्ट्रगीत) सारखाच दर्जा आहे.
महत्त्व: स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान, हे गाणे क्रांतिकारकांचे मुख्य घोषवाक्य आणि प्रेरणास्थान बनले. ब्रिटीश राजवटीत, “वंदे मातरम्” या दोनच शब्दांनी देशवासीयांच्या हृदयात गुलामगिरीची आग पेटवली.
इतिहास: हे गीत “आनंदमठ” या कादंबरीच्या माध्यमातून लोकप्रिय झाले. त्यावेळी बंगालमध्ये “बंगालची फाळणी” चळवळ शिगेला पोहोचली होती. दुसरीकडे, महात्मा गांधींच्या असहकार चळवळीने जनभावना जागृत केली होती. बंगालची फाळणी आणि असहकार चळवळ या दोन्हीमध्ये “वंदे मातरम्” ने प्रभावी भूमिका बजावली. हे गाणे स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी एक पवित्र मंत्र बनले. बंकिम बाबूंनी १८८० मध्ये “आनंदमठ” ही कादंबरी लिहिली. ती कलकत्त्याच्या मासिक “बंग दर्शन” मध्ये मालिका म्हणून प्रकाशित झाली. असा अंदाज आहे की बंकिम बाबूंनी “वंदे मातरम्” लिहिले होते, “आनंदमठ” लिहिण्याच्या सुमारे पाच वर्षांपूर्वी.