पालिताना हे गुजरात राज्यातील भावनगर जिल्ह्यातील एक छोटेसे शहर आहे, जे जगातील पहिले आणि एकमेव पूर्णतः शाकाहारी शहर म्हणून ओळखले जाते. हे शहर जैन धर्माच्या पवित्र स्थळांसाठी प्रसिद्ध आहे आणि येथे मांस, मासे, अंडी यांच्या विक्री, कत्तल आणि सेवनावर पूर्ण बंदी आहे. २०१४ मध्ये गुजरात सरकारने या शहराला ‘मांस-मुक्त क्षेत्र’ घोषित केले, ज्यामुळे ते जगातील पहिले असे शहर ठरले. चला या अनोख्या शहराची संपूर्ण माहिती जाणून घेऊया.
भौगोलिक आणि प्रशासकीय माहिती
पालिताना हे भावनगर शहरापासून सुमारे ५० किलोमीटर दक्षिण-पश्चिमेस वसलेले आहे. शहराचे क्षेत्रफळ ८३.२ चौरस किलोमीटर असून, समुद्रसपाटीपासून उंची ६६ मीटर आहे. येथे शेत्रुंजी नदी वाहते आणि तिच्यावर बांधलेला धरण शेतीसाठी पाणी पुरवतो. शहराची स्थापना १८१२ मध्ये झाली असून, ते नगरपालिकेद्वारे शासित आहे. ब्रिटिश काळात हे काठियावाड एजन्सी अंतर्गत एक संस्थानिक राज्य होते, ज्याची स्थापना ११९४ मध्ये झाली आणि १९४८ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर ते संपुष्टात आले.
२०११ च्या जनगणनेनुसार, पालितानाची लोकसंख्या ६४,४९७ आहे. यात पुरुष ५२% आणि स्त्रिया ४८% आहेत. सरासरी साक्षरता दर ७४% असून, पुरुषांमध्ये ७१% आणि स्त्रियांमध्ये ५७% आहे, जो राष्ट्रीय सरासरी ५९.५% पेक्षा जास्त आहे. ६ वर्षांखालील मुले लोकसंख्येच्या १५% आहेत. धार्मिकदृष्ट्या, हिंदू ९१.७७% आहेत, परंतु जैन धर्माचा प्रभाव प्रबळ आहे.
जैन धर्मातील महत्त्व आणि मंदिरे
पालिताना हे जैन धर्मातील एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र आहे. येथील शत्रुंजय डोंगर हे जगातील सर्वात मोठे मंदिर संकुल आहे, ज्यात ९०० हून अधिक जैन मंदिरे आहेत (एकूण ३,००० पेक्षा जास्त). ही मंदिरे ११व्या शतकापासून ९०० वर्षांहून अधिक काळात जैन भाविकांनी बांधली आहेत. मुख्य मंदिर रिषभदेव (प्रथम तीर्थंकर आदिनाथ) यांना समर्पित आहे, ज्यांनी येथे ध्यान केले आणि पहिले प्रवचन दिले अशी श्रद्धा आहे. इतर प्रमुख मंदिरांमध्ये कुमारपाल, विमलशाह आणि सम्प्रिती राजा यांची मंदिरे आहेत.
शत्रुंजय डोंगरावर चढण्यासाठी सुमारे ३,८०० पायऱ्या आहेत, ज्या चढण्यास १.५ तास लागतात. भाविकांना अन्न खाण्याची किंवा रात्रभर मुक्काम करण्याची परवानगी नाही; संध्याकाळी उतरावे लागते. जैन धर्मानुसार संपूर्ण डोंगर पवित्र आहे. जे चढू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी पालखी उपलब्ध आहेत. हे मंदिर संकुल आनंदजी कल्याणजी ट्रस्टद्वारे व्यवस्थापित केले जाते, जे कस्तुरभाई लालभाई ग्रुपशी संबंधित आहे.
२०१४ मध्ये, जैन साधूंच्या उपोषण आणि आंदोलनानंतर गुजरात सरकारने पालितानाला जगातील पहिले शाकाहारी शहर घोषित केले. सुमारे २०० जैन साधूंनी २५० कत्तलखान्यांच्या बंदीची मागणी करत उपोषण केले, ज्यामुळे सरकारने मांस, मासे, अंडी यांच्या विक्री, कत्तल आणि सेवनावर बंदी घातली. हे जैन धर्माच्या अहिंसा तत्त्वावर आधारित आहे, जे सर्व जीवांना हानी टाळण्यास सांगते. यामुळे पशुपालन किंवा मासेमारीसारख्या क्रियांवरही बंदी आहे. आजही हे शहर १००% शाकाहारी आहे आणि जगातील एकमेव असे शहर आहे.
पाककृती आणि दैनंदिन जीवन
पालितानातील खाद्यपदार्थ जैन प्रभावाने शाकाहारी आणि सात्विक आहेत. मूळ भाज्या (जसे की बटाटा, कांदा) टाळल्या जातात, कारण त्यामुळे मातीतील जीवांना हानी पोहोचते. येथील लोकप्रिय पदार्थांमध्ये ढोकळा, फाफडा, खांडवी, गाठिया, कढी, रोटलो, सेव टमाटा नू शाक आणि दही ढोकळी यांचा समावेश आहे, जे दाळ, तांदूळ आणि भाज्यांवर आधारित आहेत. शहरातील हॉटेल्स आणि दुकाने फक्त शाकाहारी भोजन देतात.
पर्यटन आणि प्रवास
पालिताना हे जैन भाविकांसाठी प्रमुख तीर्थ आहे, जे दरवर्षी लाखो पर्यटकांना आकर्षित करते. मंदिरांव्यतिरिक्त, डोंगरावरून दिसणारे दृश्य अप्रतिम आहे. प्रवासासाठी भावनगर विमानतळ (५१ किमी) जवळ आहे, जेथून मुंबई, सुरत आणि अहमदाबाद (२१५ किमी) ला उड्डाणे आहेत. रेल्वे स्टेशन सिहोर आणि भावनगरशी जोडलेले आहे. बसने भावनगर, अहमदाबाद, तळजा, उना आणि दीव ला सहज जाता येते. गुजरात सरकारने पालितानात नवीन विमानतळ बांधण्याची योजना आहे.
पालिताना हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर अहिंसा आणि शाकाहाराच्या तत्त्वांचे जिवंत उदाहरण आहे. जगातील पहिले शाकाहारी शहर म्हणून ते पर्यावरण आणि नैतिकतेच्या दृष्टीने प्रेरणादायी आहे. जर तुम्ही शांतता, इतिहास आणि आध्यात्मिकतेच्या शोधात असाल, तर पालिताना अवश्य भेट द्या.