मराठी संस्कृतीत श्रावण महिना म्हणजे सण, व्रत आणि उत्सवांची पर्वणीच! श्रावणातील प्रत्येक वाराला एक विशेष महत्त्व असते, ज्यापैकी ‘श्रावणी शुक्रवार’ हा विवाहित महिलांसाठी अत्यंत पावन मानला जातो. या दिवशी घरातील मुलाबाळांच्या उदंड आयुष्यासाठी, आरोग्यासाठी आणि सुखासाठी ‘जिवती पूजन’ (Jivati Pujan) केले जाते.
जिवती म्हणजे साक्षात बालकांची रक्षणकर्ती देवी. या पूजेमध्ये देवीच्या पूजनासोबतच तिला दाखवल्या जाणाऱ्या नैवेद्याला विशेष महत्त्व असते. चला तर मग जाणून घेऊया, जीवती पूजनाच्या नैवेद्यात नक्की काय असावे आणि हा नैवेद्य कसा तयार करावा!
जिवती पूजनाच्या (जरा-जिवंतिका) नैवेद्यात प्रामुख्याने पुरणपोळी, गूळ-फुटाणे, आणि दूध-साखर यांचा समावेश असावा. याशिवाय पुरणाचे ५ दिवे करून ते वाहन म्हणून किंवा आरतीसाठी वापरण्याचीही प्रथा आहे.
जिवती पूजनाच्या नैवेद्यातील मुख्य पदार्थ
जिवती पूजेचा नैवेद्य हा सात्विक, पारंपरिक आणि आरोग्यास पूरक अशा अन्नपदार्थांनी समृद्ध असतो. नैवेद्याच्या ताटात खालील मुख्य पदार्थांचा समावेश आवर्जून केला जातो:
पुरणपोळी आणि कटाची आमटी (मुख्य नैवेद्य)
जिवती पूजेसाठी चना डाळ आणि गुळापासून बनवलेली गरमागरम पुरणपोळी मुख्य नैवेद्य म्हणून दाखवली जाते. महाराष्ट्रात श्रावणी शुक्रवारी पुरणपोळीचा स्वयंपाक करण्याची जुनी परंपरा आहे. पुरणपोळीसोबत गरमागरम कटाची आमटी आणि साजूक तूप वाढले जाते. ALSO READ: Puran Poli पुरण तयार करण्यासाठी खास टिप्स
दूध-साखर आणि चणे-फुटाणे
साधी सोपी पूजा असल्यास दूध-साखर आणि गावरान फुटाणे-चण्यांचा नैवेद्य दाखवतात.
पुरणाचे दिवे
पंचप्राणांचे प्रतीक म्हणून पुरणाचे पाच दिवे बनवून ते देवीला दाखवले जातात. या ऐवजी काही लोकांकडे पुरणाचे मोदक किंवा ओल्या नारळाच्या करंज्या नैवेद्यात ठेवल्या जातात. ALSO READ: ओल्या नारळाची करंजी
५ प्रकारची फळे (पंचफळ)
देवीच्या नैवेद्याच्या ताटात किंवा पूजेच्या पाटावर किमान ५ प्रकारची हंगामी फळे ठेवली जातात. यामध्ये प्रामुख्याने:
सफरचंद
केळी
पेरू
संत्री/मोसंबी
डाळिंब किंवा नाशपाती यांचा समावेश असतो.
खीर किंवा गुळाचा शिरा
काही कुटुंबांत पुरणपोळीऐवजी किंवा पुरणपोळीसोबतच गव्हाची खीर, शेवयांची खीर किंवा तुपातील गुळाचा शिरा नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
जेवणाचा इतर बेत (पारंपरिक पद्धतीनुसार)
वरण-भातासोबत साजूक तूप
कटाची आमटी किंवा रस्सा भाजी
कडकण्या किंवा कुरकुरीत पुऱ्या (ज्या मुलांना वाण म्हणून दिल्या जातात)
नैवेद्य दाखवण्याची योग्य पद्धत
१. ताट वाढणे: एका स्वच्छ ताटात मध्यभागी पुरणपोळी ठेवून त्यावर साजूक तूप सोडावे. बाजूला भात, वरण, कटाची आमटी, भिजवलेले चणे, मोदक आणि फळे वाढावीत.
२. तुलसी पत्र (तुळशीचे पान): नैवेद्य देवीला अर्पण करण्यापूर्वी नैवेद्याच्या ताटावर आणि पाण्यावर तुळशीचे पान किंवा दुर्वा नक्की ठेवाव्यात. तुळशीपत्राशिवाय नैवेद्य पूर्ण मानला जात नाही.
३. पाण्याचा चौकोनी मंडळ: देवापुढे जिथे ताट ठेवायचे आहे, तिथे खाली पाण्याने चौकोन (मंडल) काढून त्यावर नैवेद्याचे ताट ठेवावे.
४. मंत्र किंवा प्रार्थना: देवीला नैवेद्य दाखवताना “ओम जिवत्यै नमः” किंवा “हे जिवती माते, माझ्या मुलाबाळांना उदंड आयुष्य, उत्तम आरोग्य आणि बुद्धी दे” अशी प्रार्थना करावी.
पूजेनंतर नैवेद्याचे काय करावे?
मुलांना आणि सुवासिनींना वाटावे: जीवती पूजेचा नैवेद्य हा विशेषतः लहान मुलांसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो. त्यामुळे पूजेनंतर घरातील मुलांना, तसेच घरी येणाऱ्या सुवासिनींना (महिलांना) पुरणपोळी, चणे आणि प्रसादाचे वाटप करावे.
ओटी भरणे: भिजवलेले चणे आणि खोबऱ्याचा वापर करून शेजारील सुवासिनींची ओटी भरावी.
जिवती पूजन हे आईचे आपल्या मुलांवरील प्रेमाचे आणि वात्सल्याचे प्रतीक आहे. त्यामुळे अगदी साधेपणाने, पण मनापासून साजूक तुपातील पुरणपोळी, भिजवलेले चणे आणि फळांचा नैवेद्य देवीला दाखवल्यास जीवती माता प्रसन्न होऊन घरातील बालकांना दीर्घायुष्य आणि संरक्षणाचा आशीर्वाद देते!