फुफ्फुसांचा कर्करोग हा जगभरातील कर्करोगांपैकी सर्वाधिक मृत्यू घडवून आणणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, 2022 मध्ये जगभरात फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे सुमारे 25 लाख नवीन रुग्ण आढळले आणि सुमारे 18 लाख मृत्यू झाले. अनेक रुग्णांमध्ये हा आजार प्रगत अवस्थेत निदान होतो. त्यामुळे वेळीच लक्षणे ओळखणे, जोखीम समजून घेणे आणि योग्य व्यक्तींमध्ये तपासणी करणे महत्त्वाचे ठरते.
फुफ्फुसाचा कर्करोग म्हणजे काय?
फुफ्फुसातील काही पेशी अनियंत्रितपणे वाढू लागतात आणि त्यांची असामान्य वाढ होत राहते, तेव्हा फुफ्फुसाचा कर्करोग विकसित होतो. फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत—नॉन-स्मॉल सेल लंग कॅन्सर (NSCLC) आणि स्मॉल सेल लंग कॅन्सर (SCLC). NSCLC हा अधिक सामान्य प्रकार असून सुमारे 85 टक्के फुफ्फुसाचे कर्करोग या गटात येतात.
‘सायलेंट किलर’ का म्हटले जाते?
फुफ्फुसाचा कर्करोग सुरुवातीच्या टप्प्यात नेहमीच ठळक लक्षणे देईल असे नाही. काही वेळा लक्षणे इतकी सौम्य असतात की व्यक्ती त्याकडे दुर्लक्ष करते किंवा ती सर्दी, खोकला, अॅलर्जी किंवा सामान्य श्वसनाच्या समस्येमुळे आहेत असे समजते. काही रुग्णांमध्ये फुफ्फुसाचा कर्करोग इतर कारणासाठी करण्यात आलेल्या छातीच्या तपासणीत योगायोगाने आढळू शकतो. त्यामुळे “लक्षणे नाहीत म्हणजे आजार नाही” असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
कोणती लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत?
खालीलपैकी एखादे लक्षण सतत राहात असेल किंवा कालांतराने वाढत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे:
बराच काळ न जाणारा किंवा वाढत जाणारा खोकला
छातीत दुखणे किंवा अस्वस्थता
श्वास घेण्यास त्रास किंवा धाप लागणे
श्वास घेताना घरघर होणे
खोकताना रक्त किंवा रक्तमिश्रित कफ येणे
आवाजात बदल किंवा घोगरेपणा
कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना वजन कमी होणे
भूक कमी होणे
सतत थकवा जाणवणे
वारंवार फुफ्फुसांचे संसर्ग किंवा न्यूमोनियासारख्या समस्या होणे
ही लक्षणे फक्त फुफ्फुसाच्या कर्करोगामुळेच होतात असे नाही. अनेक सामान्य आजारांमध्येही अशी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र ती काही आठवडे टिकत असतील, वाढत असतील किंवा नेहमीपेक्षा वेगळी वाटत असतील, तर वैद्यकीय तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.
फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा सर्वात मोठा धोका कोणता?
धूम्रपान हे फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे प्रमुख जोखीम घटक आहे. सिगारेटसोबतच इतर तंबाखूजन्य धूम्रपानामुळेही धोका वाढतो. धूम्रपान न करणाऱ्यांनाही फुफ्फुसाचा कर्करोग होऊ शकतो.
इतर महत्त्वाच्या जोखीम घटकांमध्ये दुसऱ्याच्या धूम्रपानाचा धूर, घरातील आणि बाहेरील वायुप्रदूषण, कामाच्या ठिकाणी अॅस्बेस्टॉस, सिलिका किंवा डिझेलच्या धुराचा संपर्क, रेडॉन आणि काही दीर्घकालीन फुफ्फुसांचे आजार यांचा समावेश होतो.
धूम्रपान सोडल्याने धोका कमी होतो का?
होय. धूम्रपान थांबवणे हे फुफ्फुसाच्या कर्करोगापासून बचाव करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाच्या उपायांपैकी एक आहे. त्यामुळे अनेक वर्षे धूम्रपान केले असले तरी ते सोडणे फायदेशीर ठरते. तंबाखूचा धूर टाळण्यासोबतच कामाच्या ठिकाणी धोकादायक रसायने किंवा धूळ यांचा संपर्क कमी करणे आणि वायुप्रदूषणापासून शक्य तितके संरक्षण करणेही महत्त्वाचे आहे.
लक्षणे नसतानाही तपासणी करता येते का?
याला स्क्रीनिंग म्हणतात. स्क्रीनिंग म्हणजे लक्षणे दिसण्यापूर्वी विशिष्ट जोखीम असलेल्या व्यक्तींमध्ये आजार शोधण्याचा प्रयत्न.
महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःहून CT स्कॅन करून घेणे आवश्यक नाही. कोणाला स्क्रीनिंगचा फायदा होऊ शकतो हे वय, धूम्रपानाचा इतिहास आणि इतर जोखीम घटक पाहून डॉक्टर ठरवतात.
उदाहरणार्थ, अमेरिकेच्या USPSTF मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार 50 ते 80 वर्षे वयोगटातील, सध्या धूम्रपान करणाऱ्या किंवा मागील 15 वर्षांत धूम्रपान सोडलेल्या आणि किमान 20 pack-year धूम्रपानाचा इतिहास असलेल्या व्यक्तींसाठी वार्षिक लो-डोस CT (LDCT) स्क्रीनिंगची शिफारस केली जाते. मात्र ही अमेरिकेची मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत; भारतातील व्यक्तीसाठी स्क्रीनिंगचा निर्णय स्थानिक वैद्यकीय मार्गदर्शन आणि वैयक्तिक जोखमीवर आधारित असावा.
Pack-year म्हणजे काय?
दिवसाला 20 सिगारेटचे एक पॅकेट एका वर्षासाठी = 1 pack-year. उदाहरणार्थ, दिवसाला एक पॅकेट सिगारेट 20 वर्षे घेतल्यास 20 pack-years होतात.
साधा Chest X-ray पुरेसा असतो का?
फुफ्फुसाच्या कर्करोगाच्या स्क्रीनिंगसाठी साधा Chest X-ray हा प्रभावी पर्याय असल्याचे पुरावे नाहीत. उच्च जोखीम असलेल्या व्यक्तींमध्ये Low-Dose CT चा वापर लवकर निदानासाठी केला जातो. मात्र CT मध्ये काही वेळा कॅन्सर नसतानाही संशयास्पद निष्कर्ष येऊ शकतात आणि पुढील तपासण्या कराव्या लागू शकतात. त्यामुळे स्क्रीनिंग डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आणि योग्य केंद्रातच करणे महत्त्वाचे आहे.
फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे निदान कसे केले जाते?
एखाद्या व्यक्तीमध्ये लक्षणे किंवा तपासणीत संशयास्पद निष्कर्ष आढळल्यास डॉक्टर पुढील तपासण्या सुचवू शकतात:
इमेजिंग टेस्ट:
Chest X-ray किंवा CT scan सारख्या तपासण्यांद्वारे फुफ्फुसातील गाठ किंवा इतर बदल पाहिले जातात.
Bronchoscopy:
विशिष्ट परिस्थितीत श्वसनमार्गाच्या आतील भागाची तपासणी करण्यासाठी ही प्रक्रिया केली जाऊ शकते.
Biopsy:
संशयित भागातील पेशी किंवा ऊतींचा नमुना घेऊन प्रयोगशाळेत तपासला जातो. कर्करोगाचे निदान निश्चित करण्यासाठी biopsy महत्त्वाची ठरू शकते.
Molecular testing:
काही रुग्णांमध्ये कर्करोगाच्या पेशींमध्ये विशिष्ट gene changes किंवा biomarkers आहेत का हे तपासले जाते. यामुळे उपचार निवडण्यास मदत होऊ शकते.
लवकर निदान का महत्त्वाचे?
कर्करोग जितक्या लवकर ओळखला जातो, तितक्या लवकर योग्य उपचार सुरू करण्याची संधी मिळते. कर्करोगाची अवस्था म्हणजे तो किती वाढला आहे आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरला आहे का, यावर उपचाराची दिशा ठरते.
फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे निदान उशिरा झाल्यास तो शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरलेला असण्याची शक्यता असू शकते आणि उपचार अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकतात. उलट, काही रुग्णांमध्ये तो सुरुवातीच्या टप्प्यात आढळल्यास उपचाराचे पर्याय अधिक उपलब्ध असू शकतात.
कोणत्या वेळी डॉक्टरांकडे जाणे आवश्यक?
खोकला किंवा श्वासाशी संबंधित त्रास झाला की लगेच कर्करोग आहे असे समजू नका. मात्र लक्षणे सतत राहणे, वाढणे किंवा नेहमीच्या उपचारांनी सुधारणा न होणे याकडे दुर्लक्ष करू नका.
विशेषतः दीर्घकाळ धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये सततचा खोकला, रक्तमिश्रित कफ, श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे किंवा विनाकारण वजन कमी होणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
शेवटी एक महत्त्वाचा संदेश
फुफ्फुसाचा कर्करोग म्हणजे नेहमीच मृत्यूची शिक्षा असे नाही. वेळीच निदान आणि योग्य उपचार यामुळे अनेक कर्करोगांमध्ये उपचाराचे परिणाम सुधारू शकतात. त्यामुळे सतत राहणाऱ्या श्वसनाच्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका आणि स्वतःहून निदान करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
धूम्रपान करत असाल तर ते सोडणे हा सर्वात महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय आहे. तसेच तुम्ही फुफ्फुसाच्या कर्करोगाच्या उच्च जोखमीच्या गटात येत असाल, तर स्क्रीनिंगची गरज आहे का हे डॉक्टरांशी चर्चा करा.
महत्त्वाची सूचना: हा लेख सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. खोकला, रक्तमिश्रित कफ, श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे किंवा विनाकारण वजन कमी होणे यांसारखी लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा प्रत्यक्ष सल्ला घ्या. कोणतीही तपासणी किंवा उपचार स्वतःहून सुरू करू नका.