वजन झपाट्याने कमी करण्यासाठी किंवा शरीर ‘डिटॉक्स’ करण्याच्या उद्देशाने आजकाल विविध प्रकारचे उपवास आणि डाएट ट्रेंड सोशल मीडियावर लोकप्रिय होत आहेत. मात्र, अनेक दिवस अन्न पूर्णपणे बंद करून केवळ पाणी पिणे हा वजन कमी करण्याचा सुरक्षित मार्ग नाही. यामुळे शरीराला आवश्यक ऊर्जा, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे मिळत नाहीत आणि काही परिस्थितींमध्ये गंभीर गुंतागुंत होऊ शकते. याचीच गंभीर जाणीव करून देणारे प्रकरण चीनमधील हेनान प्रांतात समोर आले आहे.
१५ दिवस अन्नाचा एकही कण नाही!
उपलब्ध वृत्तानुसार, हेनान प्रांतातील ३१ वर्षीय महिलेने ‘बिगु (Bigu)’ नावाच्या अत्यंत कडक उपवास पद्धतीचे पालन केले. तिने सलग १५ दिवस अन्न न घेता केवळ पाणी प्राशन केले. या काळात तिचे वजन वेगाने कमी झाले. मात्र, त्यानंतर तिच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम दिसून आले. महिलेला चालताना अडचण, स्मरणशक्ती कमी होणे आणि मानसिक गोंधळासारखी लक्षणे जाणवू लागली. डॉक्टरांच्या तपासणीनंतर तिला Wernicke’s encephalopathy हा मेंदूशी संबंधित गंभीर विकार झाल्याचे निदान करण्यात आले. हा विकार प्रामुख्याने शरीरात व्हिटॅमिन B1 अर्थात थायमिनची तीव्र कमतरता निर्माण झाल्यामुळे होतो.
‘बिगु’ म्हणजे नेमकं काय?
‘बिगु’ ही पारंपरिक ताओवादी उपवासाची पद्धत मानली जाते. ‘Bigu’ या शब्दाचा अर्थ साधारणपणे धान्य किंवा अन्नाचा त्याग असा होतो. या पद्धतीशी संबंधित काही समजुतींनुसार शरीर अन्नाऐवजी ‘Qi’ अर्थात जीवनऊर्जेवर अवलंबून राहू शकते.
मात्र, अशा पारंपरिक किंवा आध्यात्मिक संकल्पनेचा अर्थ असा नाही की अनेक दिवस शरीराला अन्नाची गरज नसते. मानवी शरीराला मेंदू, हृदय, स्नायू आणि इतर अवयवांचे कार्य सुरळीत ठेवण्यासाठी ऊर्जा तसेच विविध पोषक घटकांची आवश्यकता असते.
फक्त पाणी प्यायल्याने शरीराला काय धोका होऊ शकतो?
अन्न पूर्णपणे बंद केल्यावर शरीर सुरुवातीला साठवलेल्या ग्लायकोजनचा वापर करते. त्यानंतर ऊर्जा मिळवण्यासाठी शरीरातील चरबीचा वापर वाढतो. परंतु दीर्घकाळ अन्न न मिळाल्यास केवळ चरबीच कमी होत नाही, तर स्नायू आणि आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता देखील निर्माण होऊ शकते.
विशेषतः दीर्घकाळ अत्यल्प आहार घेतल्यास खालील समस्या निर्माण होऊ शकतात:
अशक्तपणा आणि प्रचंड थकवा
चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडण्याचा धोका
रक्तातील साखरेतील बदल
इलेक्ट्रोलाइट्सचे असंतुलन
स्नायूंची कमजोरी
जीवनसत्त्वे आणि खनिजांची कमतरता
हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये अनियमितता
मेंदूच्या कार्यावर परिणाम
गंभीर कुपोषण
म्हणून ‘पाणी पितोय म्हणजे शरीर हायड्रेटेड आहे आणि त्यामुळे उपवास सुरक्षित आहे’ हा समज चुकीचा आहे. पाणी शरीराला द्रव देते; मात्र त्यातून आवश्यक कॅलरी, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि बहुतांश आवश्यक पोषक घटक मिळत नाहीत.
व्हिटॅमिन B1 कमी झाल्यावर मेंदूवर परिणाम का होतो?
थायमिन म्हणजेच व्हिटॅमिन B1 शरीरातील ऊर्जा निर्मितीसाठी महत्त्वाचे जीवनसत्त्व आहे. मेंदूला सतत मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा आवश्यक असते. त्यामुळे थायमिनची कमतरता झाल्यास मेंदूच्या कार्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
यातून Wernicke’s encephalopathy हा न्यूरोलॉजिकल विकार निर्माण होऊ शकतो. वैद्यकीय साहित्यात दीर्घकाळ उपवास किंवा अत्यल्प पोषणामुळे अशा प्रकारची थायमिन कमतरता होऊ शकते, याचे अनेक केस रिपोर्ट्स उपलब्ध आहेत.
या विकाराची संभाव्य लक्षणे अशी असू शकतात:
१. चालताना तोल जाणे किंवा चालण्यात अडचण
व्यक्तीला सरळ चालणे कठीण होऊ शकते आणि समन्वय बिघडू शकतो.
२. मानसिक गोंधळ
एकाग्रता कमी होणे, संभ्रम किंवा वर्तनात बदल जाणवू शकतो.
३. स्मरणशक्तीवर परिणाम
नवीन माहिती लक्षात ठेवण्यास किंवा अलीकडील घटनांची आठवण ठेवण्यास अडचण येऊ शकते.
४. डोळ्यांशी संबंधित समस्या
काही रुग्णांमध्ये डोळ्यांच्या हालचालींमध्ये असामान्यता किंवा दृष्टीशी संबंधित लक्षणे दिसू शकतात.
महत्त्वाचे म्हणजे ही सर्व लक्षणे प्रत्येक रुग्णामध्ये एकाच वेळी दिसतीलच असे नाही. त्यामुळे दीर्घकाळ उपवासानंतर अशा कोणत्याही न्यूरोलॉजिकल लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये.
‘वजन कमी झालं म्हणजे डाएट यशस्वी’ हा समज धोकादायक
चीनमधील या प्रकरणात महिलेचे वजन अत्यंत वेगाने कमी झाले. मात्र, वजन कमी होण्याचा वेग हा आरोग्य सुधारल्याचा पुरावा नाही.
अत्यंत कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणात वजन कमी झाल्यास त्यात शरीरातील पाणी, ग्लायकोजन आणि स्नायूंचा वाटा असू शकतो. त्यामुळे फक्त वजनाच्या काट्यावर दिसणारा आकडा पाहून अशा पद्धतीला ‘यशस्वी डाएट’ म्हणणे योग्य नाही.
आरोग्यदायी वजन कमी करण्याचे उद्दिष्ट म्हणजे चरबी कमी करताना स्नायू, पोषण आणि शरीराची कार्यक्षमता टिकवणे.
उपवास संपवल्यानंतरही धोका असू शकतो
अनेक दिवस अन्न न घेतल्यानंतर अचानक मोठ्या प्रमाणात खाणे देखील धोकादायक ठरू शकते. दीर्घकाळ कुपोषणानंतर अन्न पुन्हा सुरू केल्यावर काही रुग्णांमध्ये Refeeding syndrome नावाची गंभीर स्थिती निर्माण होऊ शकते.
यामध्ये शरीरातील फॉस्फेट, पोटॅशियम आणि मॅग्नेशियम यांसारख्या इलेक्ट्रोलाइट्समध्ये धोकादायक बदल होऊ शकतात. दीर्घकाळ water-only fasting नंतर अशा इलेक्ट्रोलाइट समस्या नोंदवल्या गेलेल्या आहेत.
म्हणून दीर्घकाळ अन्नत्याग केल्यानंतर ‘उपवास संपला, आता भरपूर जेवू’ असे करणेही योग्य नाही. अशा परिस्थितीत वैद्यकीय देखरेख आवश्यक असू शकते.
कोणत्या लोकांनी विशेष काळजी घ्यावी?
दीर्घकाळ उपवास करण्याचा निर्णय स्वतःहून घेण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः खालील परिस्थितींमध्ये अतिरिक्त काळजी आवश्यक असते:
मधुमेह किंवा रक्तातील साखरेशी संबंधित समस्या
मूत्रपिंड किंवा यकृताचे आजार
हृदयविकार
गर्भावस्था किंवा स्तनपान
कमी वजन किंवा कुपोषण
खाण्याशी संबंधित विकार
नियमित औषधे घेणारे लोक
पूर्वीपासून जीवनसत्त्वे किंवा खनिजांची कमतरता असलेले लोक
ही लक्षणे दिसली तर उपवास सुरू ठेवू नका
दीर्घकाळ उपवास करत असताना बेशुद्ध पडणे, सतत चक्कर येणे, गोंधळ होणे, चालताना तोल जाणे, दृष्टीत बदल, तीव्र अशक्तपणा, हृदयाचे ठोके अनियमित जाणवणे, सतत उलट्या होणे किंवा लघवीचे प्रमाण खूप कमी होणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.
विशेषतः चालण्यातील बिघाड, मानसिक गोंधळ आणि डोळ्यांशी संबंधित लक्षणे ही थायमिन कमतरतेशी संबंधित Wernicke’s encephalopathy मध्ये दिसू शकतात आणि उपचारात विलंब झाल्यास कायमस्वरूपी न्यूरोलॉजिकल नुकसान होण्याचा धोका असतो.
उपवास, धार्मिक आचार आणि संतुलित आहार यांचे महत्त्व वेगळे आहे; मात्र अनेक दिवस पूर्णपणे अन्नत्याग करणे ही आरोग्य सुधारण्याची सिद्ध आणि सुरक्षित पद्धत मानता येत नाही.
चीनमधील ३१ वर्षीय महिलेचे प्रकरण हे सोशल मीडिया किंवा इंटरनेटवरील कोणताही ‘फास्टिंग ट्रेंड’ डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्वीकारण्यापूर्वी विचार करण्याचा इशारा आहे.
वजन कमी करण्यासाठी शरीराला उपाशी ठेवण्यापेक्षा संतुलित आहार, योग्य शारीरिक हालचाल, पुरेशी झोप आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाने केलेले वजन व्यवस्थापन अधिक सुरक्षित मार्ग आहे.
आरोग्य सूचना: हा लेख जनजागृतीसाठी आहे. दीर्घकाळ उपवास, water-only fasting किंवा कोणत्याही अत्यंत restrictive diet चा प्रयोग स्वतःहून करू नये. अशा पद्धतीचा विचार असल्यास डॉक्टर किंवा नोंदणीकृत आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.