महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातून आणि लहान शहरांमधून आरोग्य सुरक्षेबाबत एक अत्यंत चिंताजनक बातमी समोर आली आहे. गोरेपणाच्या नावाखाली संशयास्पद आणि बेकायदेशीरपणे विकल्या जाणाऱ्या सौंदर्य क्रीम्स वापरल्यामुळे १०० हून अधिक लोकांना पाऱ्याची गंभीर विषबाधा झाली आहे.
अकोला, नाशिक, संभाजीनगर, नागपूर आणि पुणे यांसारख्या जिल्ह्यांमधील मज्जातंतू तज्ञांकडे, तसेच न्यूरोलॉजिस्टकडे अनेक तरुण रुग्ण येत आहेत, ज्यांना निद्रानाश, पायांमध्ये तीव्र जळजळ, स्नायूदुखी, झटके येणे, स्मरणशक्ती कमी होणे आणि मूत्रपिंडाच्या गंभीर समस्यांचा त्रास होत आहे. चाचण्यांमध्ये रुग्णांच्या रक्तातील पाऱ्याची पातळी सामान्य मर्यादेपेक्षा १० ते ४० पट जास्त असल्याचे उघड झाले आहे.
प्रकरण काय आहे?
या प्रकरणाची सुरुवात अकोला आणि नाशिकमध्ये झाली. अकोला जिल्ह्यातील मूर्तिजापूरमधील गोरेगाव येथील रहिवासी ऋषिकेश धोरे आणि इतर अनेक गावकऱ्यांनी गंभीर लक्षणे घेऊन अकोला शहरातील न्यूरोलॉजिस्ट डॉ. नितीन विरवानी यांच्याकडे धाव घेतली, तेव्हा हे संपूर्ण प्रकरण उघडकीस आले. रुग्णांनी निद्रानाश, चिडचिडेपणा आणि पायांमध्ये तीव्र जळजळ व मुंग्या येण्याची तक्रार केली.
डॉ. विरवानी यांच्या तपासणीत असे दिसून आले की, या सर्व रुग्णांनी अलीकडेच स्थानिक दुकानांमधून त्वचा उजळवणारी क्रीम खरेदी केली होती. त्याचप्रमाणे, अकोळ्यातील एका ३० वर्षीय महिलेच्या बाबतीत, क्रीम लावल्यानंतर सुरुवातीला तिचा चेहरा स्वच्छ झाला, परंतु काही आठवड्यांतच तिला पायांमध्ये खाज सुटणे, त्वचा कोरडी पडणे आणि मुंग्या येण्याचा त्रास होऊ लागला. रक्त तपासणीत पारा सामान्य पातळीपेक्षा १० पट जास्त असल्याचे आणि CASPR-2 अँटीबॉडीज असल्याचे आढळून आले.
नाशिकचे डॉ. राहुल बाविस्कर आणि संभाजीनगरचे डॉ. आनंद सोनी यांनाही असे आढळून आले की, अनेक रुग्णांमध्ये पाऱ्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती गोंधळून गेली, ज्यामुळे चेतापेशींवर हल्ला झाला आणि काही रुग्णांच्या मूत्रपिंडांवरही परिणाम झाला.
पाकिस्तानी संबंध की भारतातील बनावट उत्पादन?
या तपासात प्रामुख्याने समोर आलेल्या क्रीम्समध्ये ‘गोरी कॉस्मेटिक्स’, ‘गोल्डन स्टार कॉस्मेटिक्स’ आणि शाहीन कॉस्मेटिक्सच्या ‘फेस फ्रेश गोल्ड प्लस’ यांचा समावेश आहे, ज्यांचे उत्पादन कथितरित्या पाकिस्तानात होते.
१. एफडीएची कठोर कारवाई: महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (एफडीए) या क्रीम्सना असुरक्षित घोषित केले असून राज्यभरात छापे टाकले आहेत. संभाजीनगरमध्ये जप्त केलेल्या नमुन्यांच्या प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्ये पाऱ्याची पातळी परवानगीयोग्य मर्यादेपेक्षा १८ ते ४० पट जास्त असल्याचे आढळून आले.
२. एटीएस चौकशीची मागणी: क्रीम्सच्या पॅकेजवर कोणताही बॅच क्रमांक, उत्पादन किंवा मुदत समाप्तीची तारीख नमूद नव्हती. हे संशयित उत्पादन सीमेपलीकडून बेकायदेशीरपणे आयात केले जात असल्यामुळे किंवा भारतातच फसवणुकीने तयार केले जात असल्यामुळे, एफडीएने (FDA) या प्रकरणाची सखोल चौकशी करण्यासाठी दहशतवादविरोधी पथकाशी (ATS) देखील संपर्क साधला आहे.
३. ग्रे मार्केट नेटवर्क: या छाप्यात ७० लाख रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचा माल जप्त करण्यात आला. तथापि, दुकानदारांकडे मुंबईतील क्रॉफर्ड मार्केटसारख्या घाऊक बाजारांमधील खरेदीची बिले किंवा कागदपत्रे नसल्यामुळे, मुख्य पुरवठादारांपर्यंत पोहोचणे हे एक मोठे आव्हान बनले होते.
क्रीममध्ये पारा का मिसळला जातो आणि तो किती धोकादायक आहे?
भारताच्या औषध आणि सौंदर्यप्रसाधन कायद्यानुसार, सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये पाऱ्याची कमाल अनुज्ञेय मर्यादा १ पीपीएम (पार्ट पर मिलियन) आहे. तथापि, स्वस्त आणि त्वरित परिणाम मिळवण्यासाठी, बेकायदेशीर उत्पादक त्यात अतिरिक्त प्रमाणात पारा मिसळतात.
वैज्ञानिक पैलू: कारणे आणि परिणाम
त्वरित गोरेपणाचा परिणाम: पारा टायरोसिनेज एन्झाइमला अवरोधित करतो, ज्यामुळे मेलॅनिन रंगद्रव्याचे उत्पादन थांबते आणि परिणामी १०-१५ दिवसांत त्वचा उजळ होते.
मज्जासंस्थेवर हल्ला: पारा त्वचेद्वारे शोषला जातो आणि रक्तप्रवाहात प्रवेश करतो, ज्यामुळे मेंदू आणि मज्जातंतूंना नुकसान पोहोचते. यामुळे स्नायू थरथरणे, स्मरणशक्ती कमी होणे आणि नैराश्य येऊ शकते.
मूत्रपिंड निकामी होणे: शरीरातून बाहेर टाकताना पारा मूत्रपिंडाच्या गाळण घटकांमध्ये जमा होतो, ज्यामुळे मूत्रपिंडाला नुकसान पोहोचते किंवा मूत्रपिंड निकामी होते.
स्वतःचे आणि प्रियजनांचे संरक्षण कसे करावे?
• अज्ञात आणि लेबल नसलेली उत्पादने टाळा: अशी कोणतीही क्रीम कधीही खरेदी करू नका ज्यावर उत्पादकाचे नाव, बॅच क्रमांक, मुदतची तारीख किंवा घटकांची यादी नसेल.
• त्वरित गोरेपणाच्या दाव्यांपासून सावध रहा: ज्या क्रीम्स ७ ते १० दिवसांत रंग उजळ करण्याचा दावा करतात, त्यांमध्ये हानिकारक रसायने असण्याची शक्यता जास्त असते.
• लक्षणे दिसल्यास तात्काळ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या: फेअरनेस क्रीम वापरल्यानंतर तुम्हाला निद्रानाश, पायांमध्ये जळजळ, कंप किंवा त्वचेच्या समस्या जाणवल्यास, क्रीमचा वापर तात्काळ थांबवा आणि न्यूरोलॉजिस्ट किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
महाराष्ट्र सरकार आणि पोलीस प्रशासनाने आतापर्यंत मुंबई, परभणी, नाशिक आणि संभाजीनगरसह अनेक जिल्ह्यांमध्ये एफआयआर दाखल केले आहेत. जनतेला अशा अप्रमाणित क्रीम्सच्या जाळ्यात न अडकण्याचे आणि केवळ अधिकृत व परवानाधारक विक्रेत्यांकडूनच सौंदर्यप्रसाधने खरेदी करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.