८८ अयातुल्ला खमेनी अजूनही जिवंत आहेत, ही लढाई दीर्घकाळ चालेल
डॉ. ब्रह्मदीप अलुणे
आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे तज्ज्ञ
इराणच्या संविधानानुसार, खरी सत्ता दर आठ वर्षांनी जनतेद्वारे निवडून येणाऱ्या ८८ धर्मगुरूंकडे असते. मनोरंजक गोष्ट म्हणजे, कोणताही धर्मगुरू औचित्याशिवाय जनतेचे प्रतिनिधित्व करू शकत नाही; यासाठी एक विशिष्ट नियम स्थापित करण्यात आला आहे. उमेदवारांची पात्रता पालक परिषदेद्वारे तपासली जाते, जी खात्री करते की केवळ मान्यताप्राप्त इस्लामिक विद्वानच निवडणूक लढवू शकतात. हे धर्मगुरू मजलिस-ए-खुब्रेगन बनवतात, जे इराणमधील एक अत्यंत महत्त्वाची संवैधानिक संस्था आहे. ही संस्था १९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर स्वीकारलेल्या इराणी संविधानानुसार स्थापन करण्यात आली. तिचा प्राथमिक उद्देश देशाच्या सर्वोच्च नेत्याची नियुक्ती आणि देखरेख करणे आहे. त्याचे सदस्य इस्लामिक न्यायशास्त्रातील तज्ञ आहेत आणि सर्वोच्च नेत्या धार्मिकदृष्ट्या पात्र आहेत याची खात्री करतात.
इराणच्या राजकीय व्यवस्थेत, सर्वोच्च नेते राष्ट्रपतींपेक्षा अधिक शक्तिशाली असतात. म्हणूनच, तज्ञांची सभा ही अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण ती या पदावर नियंत्रण ठेवणारी एकमेव संवैधानिक संस्था आहे. ही संस्था इराणच्या सत्ता रचनेत धार्मिक आणि राजकीय अधिकाराचा संगम दर्शवते. इराणचे सर्वोच्च नेते, अयातुल्ला अली खामेनी यांनी २८ फेब्रुवारी २०२६ पासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंत साडेतीन वर्षे हे पद भूषवले.
१९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर स्थापन झालेल्या इराणच्या राजकीय व्यवस्थेत धार्मिक नेतृत्वाला अग्रभागी ठेवण्यात आले आहे. सर्वोच्च नेते म्हणून त्यांच्या दीर्घ कारकिर्दीत, खामेनी यांनी संस्थात्मक चौकटीचे पुनर्संतुलन केले आहे जेणेकरून सत्ता केवळ वैयक्तिक नसून संरचनात्मकदृष्ट्या सुरक्षित राहील.
इराणमध्ये, मजलिस-ए-खुब्रेगनचे ८८ सदस्य औपचारिकपणे सर्वोच्च नेत्याची निवड करतात. यापैकी बहुतेक सदस्य वैचारिकदृष्ट्या रूढीवादी किंवा प्रस्थापितांचे समर्थक आहेत असा एक लोकप्रिय समज आहे, कारण पालक परिषद त्यांच्या निवडीपूर्वी त्यांच्या वैचारिक आणि धार्मिक पात्रतेची पडताळणी करते. त्याचप्रमाणे, असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरणार नाही की खामेनी यांनी संस्थात्मक सातत्य सुनिश्चित केले आहे, त्यांच्या मृत्यूनंतरही, सत्तेची रचना अचानक बदलणार नाही याची खात्री करून घेतली आहे. खामेनींच्या मृत्यूनंतरही इराण अजूनही प्रतिकार करत आहे कारण इराणमध्ये सत्ता एका व्यक्तीकडे नाही, तर धार्मिक संस्था, क्रांतिकारी गार्ड, न्यायपालिका आणि देखरेख परिषदांच्या एकत्रित व्यवस्थेत आहे.
अमेरिका-इराण संबंध दशकांपासूनच्या वैचारिक संघर्ष, निर्बंध, अणुकार्यक्रम आणि प्रादेशिक राजकारणावर आधारित आहेत. जर खामेनी यांच्यानंतरही हीच वैचारिक सातत्य कायम राहिली तर परिस्थिती बदलणार नाही. इराण हा एक मोठा, संसाधनांनी समृद्ध आणि प्रादेशिकदृष्ट्या प्रभावशाली देश आहे ज्याची लष्करी आणि निमलष्करी रचना मजबूत आहे. इराणच्या राजकीय संस्कृतीत राजवटीची स्थिरता नेहमीच सर्वोच्च प्राधान्य राहिली आहे. म्हणूनच, नेतृत्व संक्रमणादरम्यानही, संस्था कार्यरत राहतात आणि सत्तेचे हस्तांतरण नियंत्रित पद्धतीने होते.
अयातुल्ला खमेनी हे इराणच्या इस्लामिक क्रांतीच्या वैचारिक प्रवाहाचे कट्टर समर्थक मानले जात होते. जागतिक अहंकार आणि इराणविरोधी निर्बंध आणि हस्तक्षेपांसाठी ते वारंवार अमेरिकेला दोष देत असत. त्यांनी इस्रायलला प्रादेशिक अस्थिरतेचे स्रोत म्हणून वर्णन केले आणि पॅलेस्टाईनला पाठिंबा देणे हे इराणचे कायमचे धोरण बनवले. ते कदाचित मरण पावले असतील, परंतु जोपर्यंत देशाची सत्ता आणि प्रशासन खमेनीसारख्या ८८ धर्मगुरूंच्या नियंत्रणाखाली आहे, जे मानसिकदृष्ट्या तयार आहेत आणि अमेरिका आणि इस्रायलबद्दल द्वेषाने भरलेले आहेत, तोपर्यंत इराण लढत राहील. स्पष्टपणे, खमेनीच्या मृत्यूने सर्वकाही बदलणार नाही; हा संघर्ष बराच काळ चालू राहील.