इराण आणि इस्रायल-अमेरिका यांच्यातील वाढत्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे जगातील सर्वात महत्त्वाचा सागरी मार्ग असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत (Strait of Hormuz) भारताची ३७ व्यापारी जहाजे अडकली आहेत. या जहाजांवर साधारणपणे १,१०९ भारतीय खलाशी असून त्यांच्या सुरक्षेसाठी भारत सरकारने युद्धपातळीवर प्रयत्न सुरू केले आहेत.
नेमकी परिस्थिती काय?
इराणने होर्मुझची सामुद्रधुनी पूर्णपणे बंद केल्याची घोषणा केल्यामुळे पर्शियन गल्फमध्ये ही कोंडी निर्माण झाली आहे. या मार्गावरून जगातील एकूण कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यापैकी २०% वाहतूक होते. सध्या अडकलेल्या ३७ जहाजांपैकी ७ जहाजे सरकारी मालकीच्या ‘शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया’ची (SCI) असून उर्वरित खाजगी आहेत. ही जहाजे प्रामुख्याने कच्च्या तेलाचे टँकर, एलपीजी आणि व्यापारी माल वाहून नेणारी आहेत.
मुख्य तपशील:
३७ भारतीय जहाजे पर्शियन गल्फ (Persian Gulf), गल्फ ऑफ ओमान (Gulf of Oman) आणि आसपासच्या भागात अडकली आहेत.
यावर १,१०९ भारतीय खलाशी कार्यरत आहेत.
बहुतेक जहाजे कच्चे तेल, एलएनजी किंवा इतर माल घेऊन भारताकडे येत होती किंवा लोडिंगसाठी थांबली होती.
भारतीय नॅशनल शिप ओनर्स असोसिएशन (INSA) ने केंद्र सरकारकडे तातडीने हस्तक्षेपाची मागणी केली आहे, कारण जहाजांची मालमत्ता १०० अब्ज रुपयांहून अधिक धोक्यात आहे.
भारत सरकारची पावले
परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन भारत सरकारने खालील उपाययोजना केल्या आहेत:
क्विक रिस्पॉन्स टीम (QRT): जहाजबांधणी मंत्रालयाने एक विशेष प्रतिसाद पथक स्थापन केले असून ते अडकलेल्या खलाशांच्या कुटुंबीयांशी संपर्कात आहे.
सतत मॉनिटरिंग: यापूर्वी जहाजांचे लोकेशन दर ६ तासांनी तपासले जात असे, आता ते दर तासाला तपासले जात आहे.
नौदलाची भूमिका: भारतीय नौदल आपल्या जहाजांना सुरक्षा कवच (Escort) देण्यासाठी सज्ज असून, लवकरच यावर अंतिम निर्णय घेतला जाणार आहे.
परराष्ट्र मंत्रालय: इराण आणि इतर खाडी देशांतील भारतीय दूतावासांमार्फत खलाशांना अन्न, पाणी आणि इंधनाचा पुरवठा सुनिश्चित केला जात आहे.
पार्श्वभूमी:
होर्मुझ सामुद्रधुनी हे जगातील सर्वात महत्त्वाचे तेल वाहतूक मार्ग आहे. इराणने IRGC मार्फत हा मार्ग बंद केला असून, कोणत्याही जहाजाने प्रयत्न केल्यास ते जाळण्याची धमकी दिली आहे. इराणने म्हटले आहे की हा बंदी मुख्यतः अमेरिका, इस्रायल आणि त्यांच्या मित्र राष्ट्रांच्या जहाजांसाठी आहे, पण प्रत्यक्षात वाहतूक पूर्ण ठप्प झाली आहे. यामुळे जागतिक तेल पुरवठा आणि किंमतींवर मोठा परिणाम होत आहे.
भारतासाठी हे गंभीर आहे कारण भारताचा मोठा भाग कच्च्या तेलाचा आयात हाच मार्ग वापरतो. सरकार आणि संबंधित विभाग हे प्रकरण बारकाईने पाहत आहेत, आणि खलाशांच्या सुरक्षिततेसाठी प्रयत्न सुरू आहेत.