धनवीरसिंग : महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण’ योजनेला राज्यभरातील महिलांचा उदंड प्रतिसाद मिळाला. या योजनेतून मिळणाऱ्या दरमहा १५०० रुपयांच्या आर्थिक मदतीमुळे अनेक कष्टकरी आणि सर्वसामान्य महिलांना मोठा आधार मिळाला आहे. मात्र, अलीकडच्या काळात या लोकप्रिय योजनेला गालबोट लागताना दिसत आहे. योजनेचा लाभ योग्य लाभार्थ्यांनाच मिळावा, यासाठी शासनाने ई-केवायसी (E-KYC) आणि आधार-बँक लिंकिंगची प्रक्रिया बंधनकारक केली. नेमक्या याच प्रक्रियेचा गैरफायदा घेत काही समाजकंटक आणि सायबर भामट्यांनी ‘लाडक्या बहिणींची’ आर्थिक आणि धक्कादायक म्हणजे शारीरिक फसवणूक करण्याचे प्रकार सुरू केले आहेत. जळगावमध्ये नुकतीच उघडकीस आलेली गंभीर घटना आणि राज्यभरात वाढणारे सायबर गुन्हे पाहता, या लाडक्या बहिणींच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
१. जळगावची घटना: माणुसकीला काळीमा फासणारा प्रकार
केवळ पैशांचीच नव्हे, तर ई-केवायसीच्या नावाखाली महिलांचे लैंगिक शोषण करण्याचे अत्यंत संतापजनक प्रकारही समोर आले आहेत. नुकतेच जळगाव शहरात एका भामट्याने महिलांच्या घरी जाऊन, ‘तुमची ई-केवायसी करून देतो आणि बंद पडलेले पैसे पुन्हा सुरू करून देतो’, असे आमिष दाखवून शरीरसुखाची मागणी केल्याचा धक्कादायक प्रकार उघडकीस आला. याप्रकरणी पोलिसांत विनयभंगाचा गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे.
ही घटना केवळ एका विकृत मानसिकतेचे उदाहरण नाही, तर या योजनेच्या अंमलबजावणीतील त्रुटींचा गैरफायदा कसा घेतला जात आहे, याचे भीषण वास्तव आहे. या प्रकरणावरून राजकीय वर्तुळातही आरोप-प्रत्यारोप सुरू झाले असून, महिलांच्या सुरक्षेबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली जात आहे.
२. सायबर भामट्यांचे जाळे आणि बोगस वेबसाईट्स (Fake Websites)
शारीरिक शोषणासोबतच आर्थिक फसवणुकीचे जाळेही मोठ्या प्रमाणावर विणले जात आहे. भामट्यांनी फसवणुकीसाठी विविध मार्ग अवलंबले आहेत:
- बनावट लिंक्स आणि मेसेजेस: ‘तुमचे ई-केवायसी पूर्ण झालेले नाही, तुमचे १५०० रुपये त्वरित बंद पडतील’, असे भीती दाखवणारे मेसेज किंवा व्हॉट्सॲप कॉल महिलांना केले जात आहेत.
- खोट्या वेबसाईट्स: ‘hubcomut.in’ सारख्या खोट्या (Fake) वेबसाईट्स तयार करून त्या खऱ्या सरकारी वेबसाईटसारख्या दाखवल्या जात आहेत. या लिंक्सवर क्लिक करून माहिती भरल्यास, महिलांची आधारकार्ड आणि बँक खात्याची गोपनीय माहिती चोरली जात आहे.
- ओटीपी (OTP) चोरी: ‘अधिकारी’ असल्याचे भासवून फोनवर ओटीपी मागितला जातो आणि काही क्षणांतच महिलांच्या बँक खात्यातील जमा असलेली अल्पशी पुंजी लुटली जाते.
ग्रामीण भागातील आणि तंत्रज्ञानाची फारशी माहिती नसलेल्या महिला या सायबर फसवणुकीला सर्वाधिक बळी पडत आहेत.
३. शासनाची भूमिका आणि तातडीचे आवाहन
या वाढत्या गैरप्रकारांची आणि तक्रारींची गंभीर दखल घेत राज्याच्या महिला व बालविकास मंत्री आदिती तटकरे यांनी स्पष्टीकरण दिले आहे. शासनाने ई-केवायसी प्रक्रियेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी आता ३० एप्रिल २०२६ पर्यंत मुदतवाढ दिली आहे.
शासनाने स्पष्ट केलेल्या महत्त्वाच्या बाबी:
- योजनेसाठी नव्याने नोंदणी सध्या बंद आहे. त्यामुळे ‘नवीन फॉर्म भरून देतो’ असे सांगणाऱ्या कोणावरही विश्वास ठेवू नये.
- ई-केवायसी करण्यासाठी कोणत्याही मध्यस्थाची (Agent) किंवा दलालाची आवश्यकता नाही.
- महिला स्वतःच्या मोबाईलवरून किंवा गावातील अधिकृत अंगणवाडी सेविकांच्या मदतीने ही प्रक्रिया पूर्ण करू शकतात.
- केवळ सरकारच्या ladakibahin.maharashtra.gov.in याच अधिकृत पोर्टलचा वापर करावा.
संपादकीय मत आणि निष्कर्ष: पुढे काय?
कुठलीही कल्याणकारी योजना राबवताना तिची अंमलबजावणी निर्दोष आणि सुरक्षित असणे अत्यंत आवश्यक असते. ‘लाडकी बहीण’ योजनेतील बोगस लाभार्थी गाळण्यासाठी ई-केवायसीची सक्ती रास्त असली, तरी शासनाने या प्रक्रियेतील सुरक्षितता वाढवणे गरजेचे आहे.
प्रशासकीय ठळक उपाययोजनांची गरज :
- प्रभावी जनजागृती: गावोगावी दवंडी, स्थानिक वृत्तपत्रे आणि टीव्ही वाहिन्यांच्या माध्यमातून फसव्या वेबसाईट्स कशा ओळखायच्या, याची सविस्तर माहिती देणारी जनजागृती मोहीम राबवावी.
- कडक पोलीस कारवाई: जळगावसारख्या घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी सायबर सेल आणि स्थानिक पोलिसांनी अधिक सतर्क राहायला हवे. मध्यस्थ किंवा एजंटगिरी करणाऱ्यांवर कडक कायदेशीर कारवाईचा बडगा उगारला पाहिजे.
- मदतीसाठी हेल्पलाईन: ई-केवायसी संदर्भात शंकांचे निरसन करण्यासाठी महिलांना एक स्वतंत्र आणि २४ तास उपलब्ध असणारा टोल-फ्री हेल्पलाईन क्रमांक उपलब्ध करून द्यावा.
योजना कितीही चांगली आणि जनहिताची असली, तरी तिचा लाभ घेताना जर लाभार्थी महिलांच्या सुरक्षिततेचा आणि सन्मानाचाच प्रश्न निर्माण होत असेल, तर तो गंभीर चिंतेचा विषय आहे. प्रशासनाने केवळ दरमहा पैसे खात्यात जमा करण्यावर समाधान न मानता, या पैशांपर्यंत पोहोचण्याचा मार्गही महिलांसाठी सुरक्षित राहील, याची काटेकोर काळजी घ्यायला हवी. महिलांनीही घाबरून न जाता, कोणत्याही त्रयस्थ व्यक्तीच्या आमिषाला बळी न पडता अधिकृत मार्गाचाच अवलंब करावा. तरच खऱ्या अर्थाने या ‘लाडक्या बहिणी’ सुरक्षित आणि स्वावलंबी होतील.
ई-केवायसी (E-KYC) करताना घ्यायची तांत्रिक आणि सायबर सुरक्षेची काळजी
‘लाडकी बहीण’ किंवा इतर कोणत्याही सरकारी योजनेचा लाभ घेण्यासाठी ई-केवायसी अत्यंत महत्त्वाची आहे, पण या प्रक्रियेत तुमची वैयक्तिक आणि आर्थिक माहिती सुरक्षित ठेवणे तितकेच गरजेचे आहे. सायबर भामटे नवनवीन तांत्रिक क्लृप्त्या वापरून फसवणूक करत आहेत. यापासून स्वतःला आणि इतरांना वाचवण्यासाठी खालील तांत्रिक बाबींची काळजी घेणे आवश्यक आहे:
१. अधिकृत वेबसाईटची (URL) ओळख आणि सुरक्षितता
- अचूक स्पेलिंग तपासा: नेहमी केवळ शासनाच्या अधिकृत वेबसाईटचाच वापर करा (उदा. ladakibahin.maharashtra.gov.in). भामटे खऱ्या वेबसाईटसारख्याच दिसणाऱ्या खोट्या लिंक्स तयार करतात ज्यांचे स्पेलिंग थोडे वेगळे असते (उदा. maharastra-gov.in).
- HTTPS आणि Padlock: वेबसाईटच्या लिंकच्या सुरुवातीला नेहमी https:// (येथे ‘s’ चा अर्थ Secure असा होतो) आणि एक छोट्या कुलूपाचे (Padlock 🔒) चिन्ह असल्याची खात्री करा. हे चिन्ह दर्शवते की तुम्ही भरलेली माहिती एन्क्रिप्टेड (कोडच्या) स्वरूपात सुरक्षितपणे शासनाकडे पाठवली जात आहे.
२. स्क्रीन शेअरिंग ॲप्सचा (Screen Sharing Apps) धोका
- ‘आम्ही तुमची ई-केवायसी फोनवरूनच करून देतो’ असे सांगून भामटे तुम्हाला AnyDesk, TeamViewer किंवा QuickSupport यांसारखी ॲप्स डाऊनलोड करायला सांगतात.
- हे का धोकादायक आहे? ही ॲप्स इन्स्टॉल केल्यास तुमच्या मोबाईलची संपूर्ण स्क्रीन भामट्यांना त्यांच्या कम्प्युटरवर किंवा मोबाईलवर दिसू लागते. त्यानंतर तुमच्या फोनवर येणारे बँक मेसेज आणि OTP ते सहज वाचू शकतात आणि तुमचे बँक खाते रिकामे करू शकतात.
३. ओटीपी (OTP) आणि युपीआय पिन (UPI PIN) बाबतची काळजी
- आधार ओटीपी: ई-केवायसी पूर्ण करण्यासाठी तुम्हाला ‘आधार ओटीपी’ (Aadhaar OTP) येऊ शकतो. हा ओटीपी तुम्हाला स्वतः अधिकृत वेबसाईटवर भरायचा असतो. फोनवर कॉल करून ‘मी अधिकारी बोलतोय’ असे सांगणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला ओटीपी सांगू नका.
- UPI PIN चा नियम: ई-केवायसी करण्यासाठी किंवा शासनाचे पैसे खात्यात जमा होण्यासाठी UPI PIN (उदा. PhonePe, Google Pay चा पिन) कधीही लागत नाही. पिन हा नेहमी तुमच्या खात्यातून दुसऱ्याला पैसे पाठवण्यासाठी वापरला जातो, पैसे मिळवण्यासाठी नाही.
४. फिशिंग (Phishing) लिंक्स आणि अनधिकृत ॲप्स (APKs)
- व्हॉट्सॲप किंवा एसएमएसवर ‘तुमचे केवायसी अपूर्ण आहे, त्वरित या लिंकवर क्लिक करा’ असे सांगून येणाऱ्या लिंक्सवर कधीही क्लिक करू नका.
- ‘लाडकी बहीण योजनेचे नवीन ॲप’ असे सांगून व्हॉट्सॲपवर एखादी ॲपची फाईल (.apk) आल्यास ती इन्स्टॉल करू नका. अधिकृत ॲप्स नेहमी Google Play Store किंवा Apple App Store वरूनच डाऊनलोड करावीत. अनधिकृत फाईल्समधून तुमच्या फोनमध्ये मालवेअर (Malware) किंवा व्हायरस शिरू शकतो.
५. सार्वजनिक वाय-फायचा (Public Wi-Fi) वापर टाळा
- रेल्वे स्टेशन, बस स्टँड, कॅफे किंवा इतर कोणत्याही मोफत मिळणाऱ्या सार्वजनिक वाय-फायचा वापर करून ई-केवायसी किंवा बँकिंगचे कोणतेही काम करू नका.
- अशा असुरक्षित नेटवर्कवर सायबर गुन्हेगार मध्यस्थी करून तुमची गोपनीय माहिती (Data Interception) सहज हॅक करू शकतात. स्वतःचा मोबाईल डेटा (Mobile Data) वापरणे नेहमीच सर्वात सुरक्षित असते.
तातडीची मदत: फसवणूक झाल्यास काय करावे? जर तुमच्या बाबतीत किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणासोबत अशी आर्थिक फसवणूक झाली असल्याचा संशय आल्यास, क्षणभरही विलंब न करता १९३० (1930) या राष्ट्रीय सायबर क्राईम हेल्पलाईन क्रमांकावर संपर्क साधा त्वरित तक्रार नोंदवा. गोल्डन अवरमध्ये (पहिले १-२ तास) तक्रार केल्यास गेलेले पैसे परत मिळण्याची शक्यता सर्वाधिक असते.