महाराष्ट्रीय बेंदूर हा महाराष्ट्रातील शेतकरी व बैलांच्या जोडीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा सण आहे, जो प्रामुख्याने आषाढ शुद्ध त्रयोदशी साजरा केला जातो. हा सण पश्चिम महाराष्ट्र वकर्नाटक सीमेवर विशेष उत्साहात पाळला जातो.
आषाढ शुक्ल त्रयोदशीला महाराष्ट्रामध्ये ‘महाराष्ट्रीय बेंदूर’ (किंवा आषाढी बेंदूर) हा सण अतिशय उत्साहात साजरा केला जातो. प्रामुख्याने पश्चिम महाराष्ट्र (कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर) आणि सीमेवरील भागांत हा सण मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो. हा सण मुख्यत्वे शेतकऱ्यांचा मित्र असलेल्या बळीराजाची (बैल) पूजा करण्याचा आणि त्यांच्याप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे.
महाराष्ट्रीय बेंदूर कसा साजरा केला जातो?
बेंदूर हा शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा सण असल्याने यादिवशी बैलांना शेतातल्या कष्टाच्या कामातून पूर्ण विश्रांती दिली जाते.
सण साजरा करण्याची पद्धत:
बैलांना आंघोळ आणि विश्रांती
सकाळी लवकर बैलांना नदीवर, तलावावर किंवा घरी स्वच्छ आंघोळ घातली जाते. आजच्या दिवशी बैलांकडून कोणतेही काम (नांगरणी किंवा वाहतूक) करून घेतले जात नाही.
बैलांचा साज-श्रृंगार
शिंग रंगवणे: बैलांच्या शिंगांना छान रंग (तांबडा, पिवळा किंवा हिरवा) लावला जातो, त्यावर बेगड (चकाकणारे कागद) किंवा गोंडे लावले जातात.
अलंकार व वस्त्रे: बैलांच्या अंगावर रंगीबेरंगी ‘झूल’ पांढरली जाते. गळ्यात घोंगडी, घुंगरमाळा, मोरकी आणि कवड्यांच्या माळा घातल्या जातात.
बाशिंग बांधणे: बैलांच्या कपाळावर रेशमी किंवा कागदी बाशिंग बांधले जाते.
पूजा आणि नैवेद्य
संध्याकाळच्या वेळी घराच्या अंगणात बैलांना उभे करून त्यांची पूजा केली जाते.
बैलांची औक्षण (आरती) केली जाते.
त्यांना खायला पुरणपोळी, कडबा आणि गोड धोड नैवेद्य दिला जातो.
बैलांची मिरवणूक (शर्यत/मिरवणूक)
संध्याकाळी गावातून बैलांची वाजत-गाजत भव्य मिरवणूक काढली जाते. ढोल-ताशांच्या गजरात, हलगीच्या तालावर बैलांना नाचवत गावातून फिरवले जाते. काही ठिकाणी सजावट केलेल्या उत्कृष्ट बैलांना बक्षिसेही दिली जातात.
मातीच्या बैलांची पूजा
ज्यांच्याकडे स्वतःचे बैल नाहीत, ते लोक बाजारातून मातीचे बैल आणून घरात त्यांची मांडणी करतात आणि मनोभावे पूजा करून पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवतात.
बेंदूर आणि पोळा यातील फरक
आषाढी बेंदूर: हा सण आषाढ शुक्ल त्रयोदशीला साजरा होतो (प्रामुख्याने दक्षिण व पश्चिम महाराष्ट्रात).
पिठोरी पोळा: हा सण श्रावण अमावस्येला साजरा होतो (प्रामुख्याने उर्वरित महाराष्ट्र आणि विदर्भात).
दोन्ही सणांचा उद्देश एकच आहे — वर्षभर शेतात घाम गाळणाऱ्या बैलांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे.
महाराष्ट्रीय बेंदूर सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा
“वर्षभर शेतात राबणाऱ्या बळीराजाच्या पाठीराख्याला
म्हणजेच आमच्या सर्जा-राजाला मनापासून सलाम!
तुम्हा सर्वांना महाराष्ट्रीय बेंदूर सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा!”
“आला आला बेंदुराचा सण, सर्जा-राजाचा थाट भारी,
शेतकऱ्याच्या दारी आज, आनंदाची उधळण सारी
महाराष्ट्रीय बेंदूर सणाच्या मनापासून शुभेच्छा!”
“ज्यांच्या कष्टाने फुलते ही धरणी माता,
त्या मुक्या प्राण्यांच्या कष्टाची जाणीव ठेवूया आजच्या दिना
आषाढी बेंदूर सणाच्या तुम्हा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!”
“शिंगे रंगवली, बांधली बाशिंगे, अंगावर नवी झूल,
आज माझ्या बैलांचा थाटच न्यारा!
बेंदूर सणाच्या सर्व शेतकरी बांधवांना हार्दिक शुभेच्छा!”
“बळीराजाचा खरा मित्र असणाऱ्या सर्जा-राजाला दीर्घायुष्य लाभो
आणि सर्वांच्या घरात धन-धान्याची समृद्धी येवो, हीच प्रार्थना!
बेंदूर सणाच्या खूप खूप शुभेच्छा!”
“मातीशी जोडलेले नाते, आणि कष्टाला दिलेला सन्मान,
महाराष्ट्रीय बेंदूर सणाच्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!”
“आजचा दिवस कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा,
वर्षभर शेतात अहोरात्र कष्ट करणाऱ्या सर्जा-राजाचे आभार मानण्याचा
आषाढी बेंदूर सणाच्या हार्दिक शुभेच्छा!”
“खांद्यावरुनी नांगर उतरवला, आज दिला विसावा,
सर्जा-राजाच्या ऋणातून उतराई होण्याचा हा सण आणावा
बेंदूर सणाच्या सर्व शेतकरी कुटुंबांना शुभेच्छा!”