कॉफीमधील कॅफिन हे शरीरातील ‘कॉर्टिसॉल’ म्हणजेच स्ट्रेस हॉर्मोनच्या पातळीवर थेट परिणाम करते. सकाळी उठल्या उठल्या कॉर्टिसॉलची पातळी नैसर्गिकरीत्याच सर्वाधिक असते. अशा वेळी लगेच कॉफी प्यायल्यास कॉर्टिसॉलची पातळी आणखी वाढते, ज्यामुळे चिंता, अस्वस्थता, चयापचय क्रियेत अडथळे आणि नंतर थकवा जाणवणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. हॉर्मोनल संतुलन न बिघडवता कॉफीचा आस्वाद घेण्यासाठी तज्ज्ञांनी सुचवलेली योग्य वेळ आणि पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
१. कॉफी पिण्याची योग्य वेळ
उठल्यानंतर १.५ ते २ तासांनी: सकाळी उठल्यानंतर पहिल्या ६० ते ९० मिनिटांत शरीरातील कॉर्टिसॉलची पातळी सर्वोच्च बिंदूवर असते. त्यामुळे उठल्या उठल्या लगेच कॉफी न पिता सकाळी ९:३० ते ११:३० च्या दरम्यान कॉफी पिणे सर्वात योग्य मानले जाते.
दुपारी १२ ते २ च्या दरम्यान: दुपारी १२ ते १ च्या दरम्यान कॉर्टिसॉलची पातळी पुन्हा एकदा खाली येते. या वेळेत कॉफी प्यायल्यास दुपारी येणारी सुस्ती दूर होण्यास मदत होते.
दुपारी २ नंतर कॉफी टाळावी: कॅफिनचा परिणाम शरीरात सुमारे ६ ते ८ तास राहतो. त्यामुळे दुपारी २ नंतर किंवा संध्याकाळी कॉफी प्यायल्यास रात्रीच्या झोपेवर आणि मेलॅटोनिन हॉर्मोनवर वाईट परिणाम होतो, ज्यामुळे पुन्हा कॉर्टिसॉल वाढू शकते.
२. कॉफी पिण्याची योग्य पद्धत
रिकाम्या पोटी कॉफी पिणे टाळा: सकाळी काहीही न खाता कॉफी प्यायल्यास पोटातील अ‍ॅसिडिटी वाढते आणि कॉर्टिसॉलमध्ये एकदम वाढ होते. त्यामुळे न्याहारी केल्यानंतरच कॉफी प्यावी.
कॉफीपूर्वी पाण्याचे सेवन करा: सकाळी उठल्यावर आधी १-२ ग्लास साधे किंवा कोमट पाणी प्या. यामुळे शरीर हायड्रेट होते आणि कॅफिनचा पोटावर होणारा तीव्र परिणाम कमी होतो.
प्रमाण मर्यादित ठेवा: दिवसातून १ ते २ कप (सुमारे २०० ते ३०० मि.ली.) कॉफी पुरेशी असते. अतिप्रमाणात कॅफिन घेतल्यास शरीराला त्याची सवय होते आणि कॉर्टिसॉलची पातळी सतत वाढलेली राहते.
साखर आणि कृत्रिम घटकांचा वापर टाळा: कॉफीमध्ये भरपूर साखर, फ्लेवर्ड सिरप किंवा आर्टिफिशिअल स्वीटनर्स टाकल्यास इन्सुलिनची पातळी वाढते, ज्यामुळे कॉर्टिसॉलचे संतुलन बिघडते. शक्यतो ब्लॅक कॉफी किंवा कमी दुधाची/साखरेची कॉफी निवडावी.
पोषक घटक जोडण्याचा प्रयत्न करा: कॉफीमुळे होणारा कॉर्टिसॉल स्पाइक नियंत्रित करण्यासाठी त्यात चिमूटभर दालचिनी पावडर (Cinnamon) किंवा ना नारळाचे तेल / तूप (MCTs) मिसळू शकता. यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी स्थिर राहण्यास मदत होते.
तज्ज्ञांचा सल्ला: कॉर्टिसॉलचे संतुलन राखण्यासाठी “आधी पाणी + पौष्टिक नाश्ता + उठल्यानंतर २ तासांनी कमी साखरेची कॉफी” हा नियम पाळणे आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते.