दिव्याच्या अमावस्येला (ज्याला आषाढ अमावस्या किंवा दीपपूजा असेही म्हणतात) दीपपूजनाचा आणि पूर्वजांचे स्मरण करण्याचा विशेष दिवस मानला जातो. या दिवशी देवाला आणि दिव्यांना गोड नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे. दिव्याच्या अमावस्येला नैवेद्यासाठी प्रामुख्याने खालील पदार्थ बनवले जातात:
मुख्य नैवेद्य (गोड पदार्थ)
गव्हाच्या पिठाचे/रव्याचे उकडीचे दिवे: या दिवशी खास गव्हाच्या पिठात किंवा रव्यात गूळ/साखर घालून, त्याला दिव्याचा (प्रदीपाचा) आकार दिला जातो आणि ते वाफवले (उकडले) जातात. हे ‘पिठाचे दिवे’ म्हणून पूजेत मांडले जातात आणि त्यांचाच मुख्य नैवेद्य दाखवला जातो.
कणकेचे किंवा रव्याचे गोड दिवे (तळलेले): काही घरांमध्ये उकडण्याऐवजी कणकेचे गोड दिवे तळून ते देवाला अर्पण केले जातात.
गूळ-खोबऱ्याचे मोदक किंवा करंज्या: काही ठिकाणी उकडीचे मोदक किंवा ओल्या खोबऱ्याचे गोड पदार्थ नैवेद्यासाठी बनवले जातात.
पुरणपोळी किंवा खीर: अनेक घरांमध्ये सणासारखा स्वयंपाक म्हणून पुरणपोळी, तांदळाची खीर किंवा रव्याची खीर नैवेद्यासाठी तयार केली जाते.
कणकेचे उकडलेले दिवे बनवण्याची सोपी आणि पारंपरिक रेसिपी:
साहित्य: गव्हाचे पीठ (कणीक): १ कप, गूळ (बारीक किसलेला): ½ कप, साजूक तूप: २ चमचे, वेलची आणि जायफळ पूड: ½ लहान चमचा, केशर: ५-६ काड्या (ऐच्छिक), पाणी: गरजेनुसार (उकळीसाठी), मीठ: चिमूटभर
कृती
१. गूळ-पाण्याचे मिश्रण तयार करणे
एका भांड्यात अर्धा कप पाणी आणि बारीक किसलेला गूळ एकत्र करा.
हे भांडं मंद आचेवर ठेवा आणि गूळ पूर्णपणे पाण्यात वितळवून घ्या (पाक करायचा नाही, फक्त गूळ वितळवायचा आहे).
गूळ वितळल्यावर गॅस बंद करा आणि हे पाणी थोडे कोमट होऊ द्या.
२. कणीक मळणे
एका परातीत गव्हाचे पीठ घ्या. त्यात चिमूटभर मीठ, १ चमचा गरम तूप आणि वेलची-जायफळ पूड टाका.
आता गाळणीने गाळून घेतलेले गूळ-पाणी थोडे-थोडे करून पिठात घाला.
कणीक छान घट्ट (उदा. पुऱ्यांच्या पिठासारखी) मळून घ्या. (पीठ जास्त पातळ होणार नाही याची काळजी घ्या, नाहीतर दिव्यांचा आकार व्यवस्थित येणार नाही).
मळलेल्या पिठावर १-२ थेंब तूप लावून १० मिनिटे झाकून ठेवा.
३. दिवे घडवणे (आकार देणे)
पिठाचे समान आकाराचे छोटे-छोटे गोळे करून घ्या.
एक गोळा हातावर घेऊन त्याला आधी दिव्यासारखा किंवा वाटीसारखा खोलगट आकार द्या.
एका बाजूने थोडे टोकदार (वात ठेवतो तसे) करा, जेणेकरून त्याचा आकार हुबेहूब दिव्यासारखा दिसेल.
अशा प्रकारे सर्व पिठाचे दिवे तयार करून घ्या.
४. दिवे वाफवणे (उकडणे)
मोदक किंवा इडलीच्या पात्रात पाणी गरम करायला ठेवा.
वाफवण्याच्या चाळणीला किंवा पात्राला थोडे तूप लावून ग्रीस करा, जेणेकरून दिवे खाली चिकटणार नाहीत.
चाळणीत तयार केलेले दिवे ठेवा.
मध्यम आचेवर झाकण ठेवून १० ते १२ मिनिटे हे दिवे वाफवून (उकडून) घ्या.
१० मिनिटांनंतर सुरी किंवा टूथपिक घालून तपासा; सुरीला पीठ चिकटले नाही म्हणजे दिवे छान शिजले आहेत.
पूजा आणि नैवेद्यासाठी वापर
उकडलेले दिवे थोडे थंड झाल्यावर पूजेच्या ताटात ठेवा.
पूजेच्या वेळी या दिव्यांमध्ये साजूक तूप आणि कापसाची वात लावून तुम्ही हे दिवे प्रज्वलित करू शकता.
पूजेनंतर हे दिवे प्रसाद म्हणून घरातील सर्वांना खायला द्या.
टीप: जर तुम्हाला उकडलेले दिवे आवडत नसतील, तर तुम्ही याच पद्धतीने आकार देऊन हे दिवे साजूक तुपात मंद आचेवर तळून सुद्धा घेऊ शकता!
नैवेद्याच्या पूर्ण ताटात काय असते?
देवाला दाखवल्या जाणाऱ्या पारंपरिक सात्विक ताटात खालील घटकांचा समावेश असतो:
वरण-भात आणि तूप (भाताची मुद)
बटाट्याची किंवा पांढऱ्या भोपळ्याची भाजी (कमी तिखट, सात्विक)
साधी चपाती/पुरण पोळी
आळूची वडी किंवा कोथिंबीर वडी
भजी (कांदा न वापरता किंवा बटाटा/कंदाची भजी)
कोशिंबीर (काकडीची किंवा दह्याची)
कुरडई-पापड
महत्त्वाची टीप:
दिव्याच्या अमावस्येला पूजेच्या वेळी कांदा आणि लसूण न वापरता तयार केलेला सात्विक स्वयंपाकच नैवेद्य म्हणून दाखवला जातो. पूजेनंतर हे उकडलेले पिठाचे गोड दिवे घरातील सदस्यांना प्रसाद म्हणून वाटले जातात.