आखाड तळणे किंवा आषाढ तळणे ही महाराष्ट्रातील एक अतिशय जुनी आणि प्रसिद्ध परंपरा आहे. या काळात घरात तेला-गुळात तळून ‘कापण्या’, ‘धिरडे’, ‘गुलगुले’, ‘भजी’ किंवा ‘वडे’ असे गरमागरम पदार्थ बनवले जातात. ‘आखाड’ तळण्यामागे आरोग्यदायी, निसर्गचक्र आणि धार्मिक अशी अनेक महत्त्वाची कारणे आहेत:
१. पावसाळा आणि शरीराची गरज (वैज्ञानिक/आरोग्यदायी कारण)
आषाढ महिन्यात मुसळधार पाऊस सुरू होतो. हवामानात अचानक बदल होऊन सर्वत्र दमटपणा आणि थंडी वाढते. या दिवसांत शरीराचे तापमान संतुलित ठेवण्यासाठी आणि जठराग्नी (पचनशक्ती) मंद झाल्यास शरीराला ऊर्जा आणि उष्णता मिळण्याची गरज असते. तळलेले पदार्थ, गूळ, गव्हाचे पीठ आणि खसखस यांसारख्या गोष्टींमुळे शरीराला आवश्यक ती कॅलरी आणि उष्णता मिळते, ज्यामुळे ऋतू बदलामुळे होणाऱ्या आजारांपासून शरीराचे रक्षण होते.
२. श्रावण महिन्यापूर्वीची तयारी (खाद्यसंस्कृती)
आषाढ महिना संपला की श्रावण महिना सुरू होतो. श्रावणात महिनाभर उपवास, पूजा-अर्चा आणि सात्त्विक (शाकाहारी) अन्नाला प्राधान्य दिले जाते. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वी आषाढात मनसोक्त चमचमीत, तळलेले आणि (काही भागांत) मांसाहारी पदार्थ खाऊन ‘आखाड तळला’ किंवा ‘आखाड धुतला’ जातो.
ALSO READ: भजी कुरकुरीत आणि दीर्घकाळ खुसखुशीत राहण्यासाठी पिठात खालील वस्तू नक्की टाका
३. नैसर्गिक संसर्गापासून बचाव (जंतूनाशक उपाय)
पूर्वीच्या काळी आषाढात पाऊस सुरू झाल्यावर दूषित पाणी आणि किडे-मुंग्यांचे प्रमाण वाढायचे. उघड्यावरील किंवा दमट वातावरणातील अन्न लवकर खराब व्हायचे. कडक तेलात अथवा तुपात तळून बनवलेले पदार्थ (जसे की कापण्या) जास्त दिवस टिकतात आणि ते खायला सुरक्षित असतात, म्हणूनही तळणीचे पदार्थ बनवण्याची पद्धत पडली.
४. ‘आषाढ लेक’ आणि कौटुंबिक आनंद
महाराष्ट्रात आषाढ महिन्यात नवीन लग्न झालेली मुलगी (नवीन सून) माहेरी येते, तिला ‘आषाढ लेक’ म्हणतात. मुलगी माहेरी आल्यावर तिचा पाहुणचार करण्यासाठी आणि कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन पावसाचा आनंद घेण्यासाठी घरात तळणीचे गोड-धोड पदार्थ बनवले जातात.
ALSO READ: 5 Types Of Chakli: या 5 प्रकारच्या चकलींसह पावसाचा आनंद घ्या
या परंपरेची मुख्य वैशिष्ट्ये:
यामध्ये प्रामुख्याने पुऱ्या, भजी, चकली, शंकरपाळे, पापड, कुरडया आणि गोडधोड (उदा. खीर किंवा लाडू) असे चमचमीत पदार्थ बनवले जातात. या काळात विवाहित मुलीला व जावयाला माहेरी बोलावून त्यांना या तळलेल्या पदार्थांचा आणि जेवणाचा खास मान दिला जातो. आषाढात सतत पडणाऱ्या पावसामुळे हवेत आणि पाण्यात दमटपणा असतो. अशा वातावरणात शरीराला उष्णता मिळण्यासाठी, पचनक्रिया सुधारण्यासाठी आणि शरीरातील ‘जठराग्नी’ शांत ठेवण्यासाठी हे तेलकट पदार्थ खाण्याची पारंपरिक समजूत आहे
बदलत्या हवामानात शरीराला ताकद मिळावी, पावसाळ्यात पोटाची काळजी घेतली जावी आणि येणाऱ्या श्रावण महिन्याआधी खाण्या-पिण्याचा आनंद घेता यावा, यासाठी आषाढात ‘आखाड’ तळला जातो!